Bình Lợi Trung là một tên Hán Việt theo khuôn đặt tên làng quen thuộc của vùng Gia Định xưa: "Bình" là yên ổn, bằng phẳng; "Lợi" là có lợi, sung túc; "Trung" là ở giữa. Cái tên mang nghĩa chúc tụng một vùng đất yên ổn và làm ăn được, còn chữ "Trung" nhiều khả năng dùng để phân biệt với những đơn vị cùng gốc "Bình Lợi" nằm ở phía khác. Từ ngày 1/7/2025, tên này được chọn cho phường mới gồm Phường 11, Phường 13 và một phần Phường 5 của quận Bình Thạnh cũ.
Người ở đây quen nghe chữ Bình Lợi qua cầu Bình Lợi và con đường Bình Lợi chạy ra phía sông Sài Gòn, nên khi tên phường mới được công bố, nhiều người thấy gần gũi nhưng cũng thắc mắc vì sao lại có thêm chữ "Trung". Bài này tách từng chữ, đặt tên Bình Lợi Trung vào lối đặt tên làng của đất Gia Định, nói rõ phần nào đủ căn cứ và phần nào chỉ nên kể kèm chữ "theo lời kể", rồi chỉ cách gọi tên cho đúng trong đời sống lẫn trên giấy tờ.
Ba chữ Bình, Lợi, Trung đọc theo Hán Việt
Chữ Bình (平) trong tên đất thường mang nghĩa bằng phẳng, yên ổn, hoà bình. Đây là chữ được ưa dùng bậc nhất khi đặt tên làng ở Nam Bộ: chỉ riêng vùng Bình Thạnh cũ và lân cận đã có Bình Hòa, Bình Quới, Bình Lợi, còn bên kia sông có Bình Triệu, Hiệp Bình. Chữ này không mô tả địa hình cụ thể mà nói lên mong muốn của người lập làng: một nơi ở yên, không binh đao, không lụt lội.
Chữ Lợi (利) mang nghĩa lợi ích, thuận lợi, làm ăn có lời. Ghép với Bình thành "Bình Lợi", tên gọi giống một lời chúc: yên ổn và sung túc. Lối ghép hai chữ đẹp như thế rất phổ biến trong tên làng thời Nguyễn, kiểu An Phú, Phú Mỹ, Thạnh Lợi, Long Bình. Chúng khác hẳn tên Nôm dân gian như Gò Vấp, Bà Chiểu, Thị Nghè vốn mô tả thứ người ta thấy trước mắt.
Chữ Trung (中) nghĩa là giữa. Trong tên làng Nam Bộ, các chữ Đông, Tây, Nam, Bắc, Trung, Thượng, Hạ thường được gắn sau một tên gốc để phân biệt những làng cùng gốc hoặc những phần tách ra từ một làng lớn. Vì vậy Bình Lợi Trung đọc tự nhiên là "phần Bình Lợi ở giữa". Cần nói thẳng: chưa thấy tư liệu dễ tra cứu nào chỉ rõ làng "Bình Lợi" gốc nằm ở đâu và chia ra thế nào, nên cách hiểu này dừng ở mức hợp khuôn, không phải điều đã được chứng minh.
Lối đặt tên làng ở vùng Gia Định xưa
Tên chữ dùng trong sổ sách, tên Nôm dùng ngoài đời. Từ khi chúa Nguyễn lập phủ Gia Định năm 1698, các làng được ghi vào sổ bộ bằng tên chữ Hán Việt. Song song, dân gian gọi chỗ ở theo đặc điểm dễ nhớ: cái chợ, cái cầu, cái gò, tên một bà bán quán. Hai lớp tên tồn tại cạnh nhau hàng trăm năm, và nhiều khi tên Nôm sống dai hơn tên chữ.
Tên chữ thường là lời chúc. Các chữ Bình, An, Phú, Mỹ, Thạnh, Long, Hòa, Lợi, Hưng xuất hiện dày đặc. Người lập làng chọn chữ đẹp để cầu mong yên ổn, giàu có, đông người. Bình Lợi Trung thuộc đúng nhóm này, không mô tả cây cỏ hay địa hình.
Hậu tố chỉ vị trí khi làng tách hoặc khi có nhiều làng cùng gốc. Ngay cạnh phường hôm nay có ví dụ dễ thấy: vùng bán đảo Thanh Đa từng có tên làng Bình Quới Tây, và cái tên Bình Quới vẫn còn trong phường Bình Quới mới. Lối "tên gốc + Đông/Tây/Trung" là dấu vết của quá trình dân cư đông lên, làng lớn chia nhỏ để dễ cai quản.
Làng nhỏ bị gộp vào làng lớn là chuyện thường. Qua thời Pháp và các chính quyền sau, nhiều làng nhỏ được nhập lại thành xã lớn hơn, tên làng nhỏ rút khỏi giấy tờ và chỉ còn trong trí nhớ người già, trong tên một ngôi đình hay một con đường. Đây là lý do một tên như Bình Lợi Trung có thể vắng bóng trên bản đồ hành chính suốt nhiều thập niên rồi được dùng lại.
Làng Bình Lợi Trung trong ký ức địa phương
Theo các tài liệu giới thiệu địa phương và cách giải thích được nhắc khi đặt tên phường năm 2025, Bình Lợi Trung vốn là tên một làng của vùng ven sông phía bắc tỉnh lỵ Gia Định, khu vực về sau thuộc quận Bình Thạnh. Cái tên Bình Lợi còn được giữ trong tên cầu Bình Lợi, cây cầu bắc qua sông Sài Gòn ở phía bắc phường, và trong tên đường Bình Lợi. Đó là những dấu vết dễ thấy nhất cho thấy chữ Bình Lợi đã gắn với vùng đất này từ lâu, trước cả khi có quận Bình Thạnh.
Những chi tiết sâu hơn như làng lập năm nào, thuộc tổng nào qua từng thời kỳ, ranh làng chạy tới đâu thì phải đối chiếu với địa bạ triều Nguyễn và hồ sơ hành chính thời Pháp, những nguồn mà người đọc phổ thông khó tự kiểm. Trên mạng có không ít bài ghi năm tháng rất cụ thể nhưng không kèm nguồn. Cách đọc an toàn là coi đó như thông tin tham khảo, chờ đối chiếu với tài liệu của cơ quan lưu trữ hoặc công trình địa chí đã xuất bản.
Điều nói chắc được là: tên Bình Lợi Trung không phải tên đặt mới tinh năm 2025. Nó thuộc lớp tên làng cũ của đất Gia Định, cùng loại với Thạnh Mỹ Tây, Bình Quới hay Gia Định được dùng lại cho các phường láng giềng. Với người sống ở đây, biết điều đó giúp cái tên bớt xa lạ: phường mới mang tên đất cũ của chính khu mình.
Vì sao năm 2025 chọn lại tên này
Khi TP Hồ Chí Minh bỏ cấp quận từ ngày 1/7/2025, hàng loạt phường đánh số phải có tên mới. Thay vì ghép số hay đặt tên theo quận, thành phố chọn nhiều tên gắn với lịch sử và địa danh của từng khu. Nhìn quanh quận Bình Thạnh cũ thấy rõ cách làm này: khu Bà Chiểu nhận tên Gia Định vì từng là tỉnh lỵ Gia Định; khu Hàng Xanh nhận tên Thạnh Mỹ Tây, tên một trong hai đơn vị cũ hợp thành quận Bình Thạnh; bán đảo Thanh Đa nhận tên Bình Quới.
Theo cùng logic, phần phía bắc quận cũ, dọc sông Sài Gòn và gần cầu Bình Lợi, được đặt tên Bình Lợi Trung. Chọn tên làng xưa có vài cái lợi thực tế. Tên chữ không trùng với số phường ở các quận khác, nên hết cảnh "Phường 13" có ở cả chục nơi trong thành phố. Tên lại có gốc tại chỗ, người dân dễ chấp nhận hơn một tên hoàn toàn mới. Và nó giữ lại một lớp ký ức địa danh đang có nguy cơ mất đi.
Cái giá phải trả là sự lạ tai trong những tháng đầu. Nhiều người lớn tuổi vẫn nói "nhà ở Phường 13" hay "khu Bình Lợi". Shipper, tài xế công nghệ, người giao hàng phải học lại địa chỉ. Đó là chuyện của thời gian; tên Gia Định hay Thị Nghè đều từng trải qua giai đoạn như vậy rồi mới thành quen.
Những điều chưa nên khẳng định về tên Bình Lợi Trung
Khi viết giới thiệu về phường, làm bảng hiệu, làm nội dung cho cửa hàng hay kể cho con cháu, nên tránh mấy kiểu khẳng định sau vì chưa có chỗ dựa chắc:
- Năm lập làng cụ thể. Nếu không trích được địa bạ hay công trình địa chí có tên tác giả, đừng ghi năm.
- "Bình Lợi Trung là trung tâm của Bình Lợi". Chữ Trung chỉ vị trí tương đối giữa các làng cùng gốc, không có nghĩa là nơi quan trọng nhất.
- Gắn tên với một nhân vật cụ thể. Chưa thấy truyền thuyết nào đáng tin về người đặt tên làng; các câu chuyện kiểu "ông A đến khai phá và đặt tên" thường là dựng sau.
- Đồng nhất phường mới với làng cũ. Ranh phường năm 2025 dựa trên ranh Phường 11, 13 và một phần Phường 5, không trùng với ranh làng xưa.
- Nhầm với xã Bình Lợi ở Bình Chánh. Đó là một xã khác hẳn ở phía tây nam thành phố, cũng mang tên Bình Lợi, nay là xã Bình Lợi mới gồm Bình Lợi và Lê Minh Xuân cũ.
Giữ những điều này giúp lời giới thiệu về phường vừa đúng vừa có giá trị lâu dài. Một trang giới thiệu nói rõ "chưa xác định được năm" đáng tin hơn nhiều so với một trang ghi năm chính xác đến từng ngày mà không ai kiểm được.
Gọi tên cho đúng: Bình Lợi Trung, Bình Thạnh hay Bình Lợi
Trên giấy tờ, hợp đồng, đơn từ, địa chỉ nên ghi đủ: số nhà, tên đường hoặc hẻm, phường Bình Lợi Trung, TP Hồ Chí Minh. Không còn cấp quận nên không ghi "quận Bình Thạnh" nữa. Nếu cần cho người nhận dễ hình dung, có thể thêm trong ngoặc tên phường cũ, kiểu "(Phường 13, Bình Thạnh cũ)", nhưng đó là ghi chú, không phải một phần của địa chỉ chính thức.
Cần phân biệt ba cái tên dễ lẫn. Phường Bình Lợi Trung là đơn vị hành chính mới mà bài này nói tới. Phường Bình Thạnh là một phường khác, gồm Phường 12, 14 và 26 cũ, nằm ở phía nam. Bình Thạnh theo nghĩa rộng là cả vùng quận cũ, nay đã chia thành năm phường. Còn Bình Lợi trần trụi thường là để chỉ cây cầu, con đường hoặc xã Bình Lợi ở Bình Chánh.
Trong nói chuyện hằng ngày, gọi "khu Bình Lợi" hay "dưới chân cầu Bình Lợi" vẫn hiểu được, vì đó là cách người ở đây chỉ đường từ lâu. Chỉ khi viết địa chỉ hay khai thông tin chính thức thì phải dùng đúng tên phường. Thói quen nhỏ này tránh được những lần giao hàng nhầm, hồ sơ bị trả lại hay khách hẹn sai chỗ.
Từ tên làng đến tên phường: các lớp tên chồng lên nhau
Vùng đất của phường hôm nay đã đi qua nhiều lớp tên. Danh sách dưới đây sắp theo thời gian, chỉ nêu các mốc lớn đã được ghi nhận rộng rãi:
- Thời khẩn hoang và triều Nguyễn: vùng ven sông phía bắc tỉnh lỵ Gia Định thuộc hệ thống làng xã ghi bằng tên chữ, trong đó có những tên mang gốc Bình Lợi.
- Thời Pháp thuộc: làng xã được sắp lại nhiều lần, làng nhỏ nhập làng lớn; đầu thế kỷ 20 cầu sắt Bình Lợi được dựng qua sông Sài Gòn và giữ chữ Bình Lợi trong tên gọi hằng ngày.
- Trước 1975: vùng này thuộc tỉnh Gia Định, gắn với các đơn vị mang tên Bình Hòa và Thạnh Mỹ Tây.
- Từ 1976: quận Bình Thạnh ra đời trong TP Hồ Chí Minh, các phường được gọi bằng số; tên làng cũ rút khỏi giấy tờ.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp quận, Phường 11, 13 và một phần Phường 5 hợp thành phường Bình Lợi Trung, tên chữ trở lại trên giấy tờ.
Đặt các lớp tên cạnh nhau sẽ thấy một điều thú vị: tên số chỉ tồn tại khoảng nửa thế kỷ, trong khi chữ Bình Lợi đã ở đây lâu hơn thế nhiều, nhờ cây cầu và con đường giữ hộ. Tên phường mới vì thế giống một sự trả lại hơn là một sự thay đổi.
Người làm tài liệu về khu phố, về dòng họ hay về một cơ sở kinh doanh lâu năm nên ghi rõ mốc thời gian đi kèm từng tên. Một câu như "trước 2025 là Phường 13 quận Bình Thạnh" sẽ giúp con cháu sau này đọc giấy tờ cũ mà không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Chữ "Trung" trong Bình Lợi Trung có nghĩa là trung tâm không?
Không hẳn. Trong tên làng Nam Bộ, Trung thường chỉ vị trí ở giữa so với những làng hoặc phần đất cùng gốc tên, giống như Đông, Tây, Thượng, Hạ. Nó không có nghĩa đây là nơi quan trọng nhất hay trung tâm hành chính của một vùng rộng hơn.
Tên Bình Lợi Trung có phải do thành phố đặt mới năm 2025 không?
Tên phường mới được chính thức dùng từ ngày 1/7/2025, nhưng bản thân cái tên thuộc lớp tên làng cũ của vùng Gia Định. Thành phố chọn lại tên này giống như cách chọn Gia Định, Thạnh Mỹ Tây, Bình Quới cho các phường láng giềng, tức là dùng địa danh lịch sử thay cho số phường.
Cầu Bình Lợi có nằm trong phường Bình Lợi Trung không?
Cầu Bình Lợi bắc qua sông Sài Gòn ở phía bắc vùng Bình Thạnh cũ, nối sang phía Hiệp Bình của Thủ Đức cũ. Đầu cầu phía Bình Thạnh ở khu vực phía bắc của phường. Tên cầu và tên phường có chung gốc Bình Lợi, nhưng cầu là công trình của thành phố, không thuộc riêng phường nào.
Có nên ghi "Bình Lợi Trung, Bình Thạnh" trên địa chỉ không?
Không cần. Từ 7/2025 TP Hồ Chí Minh không còn cấp quận, địa chỉ chỉ gồm số nhà, đường, phường và thành phố. Nếu muốn người nhận dễ tìm, có thể ghi chú tên phường cũ trong ngoặc, nhưng không đưa chữ "quận Bình Thạnh" vào địa chỉ chính thức trên hồ sơ mới.
Tìm hiểu sâu hơn về làng Bình Lợi Trung xưa thì xem ở đâu?
Nguồn đáng tin là các công trình địa chí về Gia Định và TP Hồ Chí Minh đã xuất bản, tài liệu của cơ quan lưu trữ, và bản dịch địa bạ triều Nguyễn. Có thể hỏi thêm các cụ cao niên, ban quản lý đình miếu trong vùng, nhưng nên ghi rõ đó là lời kể khi chép lại.
Người nơi khác nghe "Bình Lợi" có dễ nhầm không?
Có. Ngoài cầu và đường Bình Lợi ở đây, TP Hồ Chí Minh còn có xã Bình Lợi ở phía tây nam, vùng Bình Chánh cũ. Khi hẹn người lạ hoặc gửi hàng, nên nói rõ "phường Bình Lợi Trung" kèm tên đường, tránh chỉ nói "Bình Lợi".