Chăm người già ở Bình Lợi Trung có những khó khăn riêng của phường nhà ống: cầu thang dốc và hẹp, phòng ngủ ở tầng trên, hẻm nhỏ khó cho xe cấp cứu, nắng nóng hầm hập mùa khô, nước ngập mùa mưa. Bên cạnh đó là thuận lợi: gần trạm y tế phường, gần các bệnh viện lớn, hàng xóm quen biết lâu năm, nhiều hoạt động cho người cao tuổi ở khu phố.
Bài này dành cho con cháu đang chăm ông bà, cha mẹ già, và cho chính người cao tuổi sống trong phường. Nó tập trung vào những việc thiết thực trong nhà và quanh nhà. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ; với từng bệnh cụ thể, hãy theo hướng dẫn của người điều trị.
Nhà ống và người già: rủi ro nằm ở cầu thang
Phần lớn nhà ở Bình Lợi Trung là nhà ống: mặt tiền hẹp, sâu, nhiều tầng, cầu thang dốc đặt ở giữa hoặc sát vách. Kiểu nhà này tận dụng đất tốt nhưng không thân thiện với người già. Té ngã cầu thang, trượt chân trong nhà tắm, vấp ngưỡng cửa là những tai nạn hay gặp nhất, và với người cao tuổi một cú ngã có thể dẫn tới gãy xương hông, nằm liệt kéo dài.
Cầu thang nhà ống ở phường thường được làm từ thời xây nhà để tiết kiệm diện tích: bậc cao, mặt bậc hẹp, có đoạn xoắn ở chiếu nghỉ, ít khi có tay vịn hai bên. Người trẻ đi quen không thấy gì, nhưng với người có thị lực kém, khớp gối đau, hay chóng mặt khi đứng dậy, mỗi lượt lên xuống là một lần mạo hiểm.
Cách hiệu quả nhất là đưa sinh hoạt chính của người già xuống tầng trệt: phòng ngủ, nhà vệ sinh, chỗ ngồi ăn. Nhiều gia đình ngần ngại vì tầng trệt thường là chỗ để xe, buôn bán, ồn và nóng. Nhưng so với rủi ro người già leo cầu thang nhiều lần mỗi ngày, nhất là ban đêm đi vệ sinh, đây là đánh đổi đáng cân nhắc.
Nếu không thể, hãy làm cầu thang an toàn hơn: tay vịn chắc ở cả hai bên nếu được, đèn sáng có công tắc ở cả đầu và chân cầu thang, mép bậc dán băng chống trơn có màu tương phản, không để đồ đạc trên bậc. Đèn ngủ nhỏ dọc lối từ giường tới nhà vệ sinh giúp tránh vấp ban đêm.
Danh sách kiểm tra an toàn trong nhà
Đi một vòng nhà với danh sách dưới đây, đánh dấu những chỗ cần sửa. Phần lớn việc tốn ít tiền nhưng giảm rủi ro rõ rệt.
- Nhà tắm: thảm chống trơn, tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, ghế nhựa chắc để ngồi tắm.
- Sàn nhà: lau khô ngay khi ướt, bỏ thảm nhỏ dễ trượt, dây điện không vắt ngang lối đi.
- Ngưỡng cửa: hạ thấp hoặc làm dốc nhẹ, dán màu dễ thấy.
- Đèn: đủ sáng ở lối đi, cầu thang, nhà vệ sinh; công tắc dễ với.
- Giường: chiều cao vừa để ngồi chạm chân xuống đất, có chỗ vịn khi đứng dậy.
- Đồ dùng hằng ngày: đặt ở tầm tay, không phải leo ghế hay cúi thấp.
- Bếp gas: kiểm tra van, dây dẫn; người hay quên nên dùng bếp có ngắt tự động hoặc bếp điện.
- Điện thoại: luôn để gần người già, có sẵn số người thân và số cấp cứu 115.
Khi sửa nhà ở hẻm, chuyện xin phép xây sửa đã có bài ở mục Thủ tục hành chính. Những việc như lắp tay vịn, dán chống trơn, thay đèn thường không cần thủ tục.
Nắng nóng: mối nguy âm thầm với người cao tuổi
Mùa khô ở TP.HCM, khoảng từ tháng mười hai tới tháng tư, có những đợt nắng nóng kéo dài. Nhà ống ở Bình Lợi Trung thường ít cửa sổ, mái tôn hoặc sân thượng hấp nhiệt, phòng trên cùng rất nóng vào buổi chiều. Người già cảm nhận khát kém hơn người trẻ, dễ mất nước mà không biết, nhất là người đang dùng thuốc lợi tiểu hay có bệnh tim, thận.
Những việc nên làm: cho người già ở phòng mát nhất trong nhà vào buổi trưa chiều, thường là tầng trệt; dùng quạt, máy lạnh hợp lý, che nắng cửa sổ hướng tây; nhắc uống nước đều trong ngày theo hướng dẫn của bác sĩ nếu có bệnh phải hạn chế nước; mặc quần áo mỏng, sáng màu; tránh ra ngoài giữa trưa.
Dấu hiệu cần chú ý: mệt lả, chóng mặt, lú lẫn, da nóng khô, tim đập nhanh, ít đi tiểu. Khi thấy những dấu hiệu này, đưa người già vào chỗ mát, cho uống nước nếu còn tỉnh, và đi khám hoặc gọi cấp cứu nếu không cải thiện hoặc có lú lẫn, ngất.
Theo dõi bệnh mạn tính và thuốc men
Phần lớn người cao tuổi có ít nhất một bệnh mạn tính, nhiều người có vài bệnh cùng lúc và uống nhiều loại thuốc. Sai sót hay gặp là quên uống, uống trùng liều, tự ý ngưng thuốc khi thấy khỏe, hoặc mua thêm thuốc theo lời mách. Hộp chia thuốc theo ngày và buổi, một tờ giấy dán tủ lạnh ghi tên thuốc, giờ uống là cách đơn giản giúp giảm sai sót.
Trong phường, trạm y tế có thể theo dõi định kỳ huyết áp, đường huyết cho người đã được chẩn đoán. Máy đo huyết áp ở nhà cũng hữu ích nếu dùng đúng cách và ghi lại kết quả để mang theo khi đi khám. Đừng dựa vào một lần đo cao hay thấp để tự đổi thuốc; hãy mang sổ ghi chép tới bác sĩ.
Mang theo tất cả hộp thuốc đang dùng khi đi khám, kể cả thuốc mua ngoài, thực phẩm chức năng. Bác sĩ cần biết đủ để tránh tương tác thuốc. Với người già hay quên, con cháu nên đi cùng ít nhất trong những lần khám quan trọng, ghi lại lời dặn của bác sĩ, vì người bệnh lớn tuổi thường chỉ nhớ được một phần những gì được nói trong buổi khám.
Dấu hiệu cần đưa đi khám ngay hoặc gọi 115
Dấu hiệu đột quỵ. Méo miệng, nói ngọng đột ngột, yếu hoặc tê một bên người, mất thăng bằng, nhìn mờ đột ngột. Gọi cấp cứu ngay, ghi lại thời điểm bắt đầu, không tự cho uống thuốc hay cạo gió, chích máu.
Đau ngực, khó thở. Đặc biệt kèm vã mồ hôi, đau lan ra tay, hàm. Không để người bệnh tự đi lên xuống cầu thang.
Té ngã. Đau nhiều vùng hông, không đứng dậy được, đập đầu kèm buồn nôn, lơ mơ. Không cố đỡ người dậy nếu nghi gãy xương; gọi hỗ trợ.
Lú lẫn đột ngột. Người vốn tỉnh táo bỗng nói lẫn, không nhận ra người thân, có thể do nhiễm trùng, mất nước, hạ đường huyết hoặc nguyên nhân khác cần khám sớm.
Sốt cao, ho kéo dài, ăn uống kém nhiều ngày. Ở người già, nhiễm trùng có khi biểu hiện không rõ như người trẻ, cần được khám chứ không chờ tự khỏi.
Khó thở, phù chân tăng nhanh. Ở người có bệnh tim, thận, khó thở khi nằm, phải kê cao gối, phù chân tăng trong vài ngày là dấu hiệu cần khám sớm, không chờ tới ngày hẹn.
Mùa mưa ngập: chuẩn bị riêng cho người già
Một số đoạn đường và hẻm ở Bình Lợi Trung có thể ngập khi mưa lớn trùng triều cường, nước vào tận nhà ở những căn nền thấp. Với người già, nước ngập kéo theo nhiều rủi ro: trượt ngã trên sàn ướt, điện rò khi nước chạm ổ cắm thấp, không ra ngoài được khi cần đi khám hay mua thuốc.
Gia đình nên chuẩn bị trước mùa mưa: nâng ổ cắm, dây điện lên cao, giữ thuốc men, giấy tờ quan trọng ở tầng trên hoặc trong hộp kín, có sẵn đèn pin, nước uống, thức ăn khô cho vài ngày. Khi nước vào nhà, ngắt điện tầng trệt, cho người già lên chỗ khô ráo, không để người già tự lội nước ra ngoài.
Nếu ông bà đang lọc máu, điều trị định kỳ hay có lịch tái khám đúng ngày ngập, tính trước phương án đi sớm hoặc nhờ người chở bằng ô tô. Đừng để lỡ những buổi điều trị không thể dời. Sau đợt ngập, lau khô sàn kỹ, chú ý vết thương ở chân người già nếu đã lội nước bẩn.
Người già ở một mình và vai trò của hàng xóm
Trong phường có không ít người cao tuổi sống một mình hoặc chỉ có hai ông bà, con cái đi làm xa, ra riêng hoặc ở nước ngoài. Ở một phường hẻm như Bình Lợi Trung, hàng xóm thường là người phát hiện đầu tiên khi có chuyện: cửa đóng cả ngày, đèn không bật buổi tối, người không ra mua đồ ăn sáng như mọi ngày.
Con cháu ở xa nên để lại số điện thoại cho một hai nhà hàng xóm thân, tổ dân phố, và nhờ họ để ý giúp. Thống nhất một cách liên lạc hằng ngày với ông bà, như một cuộc gọi buổi tối. Có thể gắn chuông báo hoặc thiết bị gọi khẩn đơn giản cho người già, nhưng quan trọng hơn là có người thật sự trả lời khi chuông kêu.
Người cao tuổi neo đơn, khó khăn có thể thuộc diện được hỗ trợ theo chính sách; thủ tục có bài ở mục Thủ tục hành chính. Hội người cao tuổi và tổ dân phố cũng thường biết những trường hợp cần giúp đỡ trong khu phố.
Giữ cho người già có đời sống, không chỉ có thuốc
Chăm người già không chỉ là chuyện bệnh và thuốc. Người cao tuổi ít ra khỏi nhà dễ buồn chán, ngủ ngày nhiều, ăn kém, và đó cũng là con đường dẫn tới suy giảm nhanh hơn. Ở Bình Lợi Trung, có nhiều cách giữ cho ông bà một nhịp sống: đi bộ buổi sáng sớm ở mảng xanh ven sông Sài Gòn hoặc quanh khu phố khi trời mát, sinh hoạt ở hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, đi lễ ở đình chùa, nhà thờ quen thuộc.
Ở nhà, giao cho ông bà những việc nhỏ hợp sức: tưới cây, nhặt rau, trông cháu một lúc, kể chuyện xưa về khu phố. Những câu chuyện về Bình Thạnh ngày trước, về cầu Bình Lợi, về những con hẻm khi còn là vườn là thứ con cháu nên ghi lại. Ông bà thấy mình còn có ích, còn được lắng nghe, thường ăn ngon ngủ yên hơn. Với người có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, những việc quen tay lặp lại mỗi ngày và trò chuyện thường xuyên cũng giúp giữ nếp sinh hoạt; nếu trí nhớ giảm nhanh, hãy đưa đi khám chuyên khoa để được đánh giá.
Ăn uống đủ chất, chia bữa nhỏ, món mềm dễ nhai, đủ đạm từ cá, trứng, đậu hũ, thịt nạc. Ngủ trưa vừa phải để tối dễ ngủ. Một người già được trò chuyện, được việc làm, được ra ngoài thường khỏe hơn một người được chăm thuốc men kỹ nhưng ngồi một mình cả ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống nhiều tầng, có nên cho ông bà ngủ tầng trệt?
Nếu được, nên đưa phòng ngủ và nhà vệ sinh của người già xuống tầng trệt để tránh leo cầu thang nhiều lần, nhất là ban đêm. Nếu không thể, làm tay vịn chắc, đèn sáng ở cả hai đầu cầu thang, băng chống trơn ở mép bậc, và đèn ngủ dọc lối tới nhà vệ sinh.
Người già bị té ngã thì nên làm gì?
Đừng vội đỡ dậy. Hỏi xem đau ở đâu, có cử động được không. Nếu đau nhiều vùng hông, không đứng được, đập đầu kèm lơ mơ hay nôn, gọi cấp cứu 115. Nếu ngã nhẹ, vẫn nên theo dõi và đi khám, vì một số chấn thương ở người già biểu hiện muộn.
Mùa nắng nóng, làm sao biết người già bị mất nước?
Dấu hiệu có thể là mệt lả, chóng mặt, môi khô, ít đi tiểu, nước tiểu sẫm màu, lú lẫn. Người già thường ít cảm thấy khát nên cần nhắc uống nước đều trong ngày. Nếu có lú lẫn, ngất hoặc không cải thiện sau khi nghỉ ở chỗ mát, đưa đi khám ngay.
Trạm y tế phường có giúp theo dõi người già không?
Trạm y tế phường thường có chương trình quản lý người có bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, đo định kỳ và tư vấn. Một số nơi có hoạt động khám tại nhà cho người không đi lại được. Hãy hỏi trực tiếp trạm về các hoạt động hiện có.
Con cháu ở xa, làm sao yên tâm khi ông bà sống một mình?
Để lại số điện thoại cho hàng xóm thân và tổ dân phố, thống nhất một cuộc gọi hằng ngày với ông bà, sắp xếp người ghé thăm định kỳ. Làm nhà an toàn hơn, để sẵn số người thân và số cấp cứu gần điện thoại. Hỏi hội người cao tuổi về các hoạt động để ông bà có bạn.
Có nên tự mua thuốc bổ, thực phẩm chức năng cho người già?
Không nên tự mua theo lời mách hay quảng cáo. Nhiều sản phẩm có thể tương tác với thuốc đang dùng hoặc không phù hợp với bệnh của người già. Mang danh sách mọi thứ đang dùng tới bác sĩ và hỏi trước khi thêm bất kỳ sản phẩm nào.