Trong khoảng năm mươi năm sau 1975, phần đất nay là phường Bình Lợi Trung chuyển từ một vùng ven đô còn nhiều ruộng thấp, vườn cây và rạch nhỏ ven sông Sài Gòn thành khu dân cư dày đặc nhà ống, hẻm nhỏ và dãy phòng trọ. Quá trình này diễn ra từng bước: chậm trong thập niên đầu, tăng tốc từ thập niên 1990 cùng làn sóng nhập cư, rồi định hình lại khi các trục đường lớn và cầu mới hoàn thành trong những năm 2010.
Bài này kể lại câu chuyện ấy theo giai đoạn, giải thích vì sao hẻm ở đây cong, hẹp và nhiều nhánh cụt, và nhìn thẳng vào cái giá phải trả: ngập nước, kẹt xe, thiếu khoảng xanh. Số liệu dân số, diện tích qua từng năm không được đưa vào vì trang chưa đối chiếu được với nguồn chính thức; các mốc công trình chỉ nêu ở mức đã được ghi nhận rộng rãi.
Điểm xuất phát: vùng ven đô nửa quê nửa phố
Như bài về lịch sử quận Bình Thạnh cũ đã kể, trước 1975 mạn bắc vùng này thuộc tỉnh Gia Định và mang dáng nông thôn ven đô. Khu gần Bà Chiểu và các trục đường cũ có nhà cửa, chợ búa, còn phía gần sông Sài Gòn thì đất thấp, nhiều ruộng, ao, vườn dừa, vườn cây ăn trái, nối với sông bằng những con rạch nhỏ. Nhà dân dựng thưa trên các khoảnh đất cao hơn.
Những năm ngay sau 1975, bức tranh ấy chưa thay đổi nhiều. Thành phố còn khó khăn, việc xây dựng hạn chế, một phần dân cư rời thành phố đi vùng kinh tế mới hoặc về quê. Đất ở mạn bắc vẫn chủ yếu là đất nông nghiệp và đất vườn, đường đi phần lớn là đường đất, đường đá nhỏ. Người già trong phường hôm nay còn nhớ thời đi xe đạp qua những đoạn đường hai bên là ruộng nước.
Điều quan trọng cần hiểu là bộ khung của khu dân cư sau này được quyết định từ chính cái nền ấy: bờ ruộng, bờ rạch, lối mòn vào vườn, ranh đất giữa các gia đình. Khi đô thị hoá đến, nó không đến trên một tờ giấy trắng mà phủ lên mạng lưới đất đai nông thôn có sẵn. Đây là chìa khoá để hiểu hình dạng những con hẻm hôm nay.
Thập niên 1990: chia đất, cất nhà, hẻm mọc theo bờ ruộng
Từ cuối thập niên 1980, khi kinh tế mở cửa, TP Hồ Chí Minh hút người từ các tỉnh về tìm việc, học hành. Đất nội thành cũ đã chật, nên làn sóng ấy tràn ra các vùng ven như mạn bắc Bình Thạnh, nơi đất còn rộng và gần trung tâm. Chủ đất vườn, đất ruộng chia nhỏ thửa đất để bán hoặc cho con cháu cất nhà; mỗi lô vài chục mét vuông, đủ cho một căn nhà ống.
Phần lớn việc chia lô thời kỳ này diễn ra từ dưới lên, theo từng thửa, không có quy hoạch chi tiết cho cả khu. Lối đi vào các lô mới thường chạy theo bờ ruộng hoặc ranh đất cũ, rộng vừa đủ cho người đi bộ và xe máy. Khi một chủ đất chia xong phần mình, lối đi dừng lại ở ranh thửa bên cạnh, tạo ra hẻm cụt. Khi hai lối đi của hai thửa tình cờ gặp nhau, hẻm thông; khi không gặp, hẻm rẽ ngoặt. Đó là lý do hẻm ở đây cong, hẹp, nhiều nhánh, nhiều đoạn nhà xây lệch nhau.
Ao, mương, rạch nhỏ trong vườn dần được san lấp để có đất cất nhà. Nền nhà đổ cao hơn đường cũ, rồi đường được nâng lên, rồi nhà lại nâng nền, một vòng lặp quen thuộc của vùng đất thấp. Đến cuối thập niên 1990, phần lớn đất vườn ở mạn bắc đã thành nhà, dù vẫn còn những khoảnh đất trống và vài ngôi nhà vườn cũ sát bờ sông.
Thập niên 2000: phòng trọ, người đi làm và sinh viên
Bước sang những năm 2000, cùng với sự phát triển của các khu công nghiệp, văn phòng và trường học quanh thành phố, nhu cầu thuê nhà ở tăng mạnh. Mạn bắc Bình Thạnh có lợi thế vị trí: gần trung tâm hơn các huyện ngoại thành, dễ đi sang Thủ Đức, Gò Vấp, ra sân bay. Nhiều gia đình xây thêm tầng, ngăn phòng cho thuê, hoặc xây hẳn dãy phòng trọ trên phần đất còn lại.
Cùng với người thuê trọ là một lớp dịch vụ mới: tiệm tạp hoá, quán cơm bình dân, tiệm giặt ủi, tiệm sửa xe, cửa hàng điện thoại. Mặt tiền các đường lớn trong khu chuyển dần từ nhà ở sang nhà ở kết hợp buôn bán. Cơ cấu cư dân cũng đổi: bên cạnh những gia đình gốc ở lâu năm là người mới đến từ khắp các tỉnh, nhiều người ở vài năm rồi đi, nhiều người khác ở lại lập gia đình.
Trong những năm gần đây, một số cơ sở đào tạo đặt trường ở khu phía bắc gần đường Đặng Thùy Trâm, kéo theo số đông sinh viên thuê trọ quanh đó. Đời sống sinh viên và những thay đổi nó mang lại cho khu phố đã có bài riêng ở mục phố hẻm và con người. Ở góc lịch sử, đây là lớp cư dân mới nhất phủ lên vùng đất từng là ruộng vườn chỉ vài thập niên trước.
Những năm 2010: trục lớn và cầu mới vẽ lại bản đồ
Nếu thập niên 1990 làm đầy khu dân cư từ bên trong, thì những năm 2010 thay đổi khung giao thông bao quanh nó. Trục Phạm Văn Đồng hình thành, nối phía sân bay Tân Sơn Nhất với cầu Bình Lợi đường bộ và đi tiếp về phía Thủ Đức, biến mạn bắc từ một vùng "cuối đường" thành nơi có đường lớn chạy ngang. Cuối thập niên đó, cầu đường sắt Bình Lợi mới thay cho cây cầu sắt cũ, như bài về cầu Bình Lợi trên trang đã kể.
Đường lớn mang lại thuận tiện cho việc đi xa và kéo theo những công trình mới dọc trục: cao ốc, chung cư, cửa hàng lớn. Mặt khác, nó cũng tạo ra một ranh rõ hơn giữa phần đất hai bên trục, và làm thay đổi cách người trong hẻm ra vào khu phố. Những lối ra cũ có đoạn bị thu hẹp, những lối mới mở ra hướng về trục lớn.
Song song là các dự án cải tạo kênh rạch, chống ngập trong vùng, trong đó có rạch Xuyên Tâm chạy qua vùng Bình Thạnh và Gò Vấp cũ. Tiến độ và quy mô các dự án này nên theo dõi qua thông báo chính thức; bài về sông rạch trên trang có nói kỹ hơn. Ở góc lịch sử, đáng ghi nhận là thành phố đang phải tốn kém để trả lại một phần chức năng thoát nước mà những con rạch nhỏ từng làm miễn phí trước khi bị lấp.
Các giai đoạn đô thị hoá trong một bảng
Bảng dưới đây gom các giai đoạn theo mô tả chung. Các mốc là gần đúng, đủ để hình dung tiến trình, không dùng làm số liệu chính xác:
| Giai đoạn | Diện mạo chính | Dấu vết còn thấy hôm nay |
|---|---|---|
| Trước 1975 | Ven đô tỉnh Gia Định, ruộng thấp, vườn, rạch nhỏ | Hướng một số hẻm theo bờ ruộng, bờ rạch cũ |
| 1975 – cuối thập niên 1980 | Thay đổi chậm, đất vẫn chủ yếu là vườn ruộng | Vài nhà vườn, cây lớn còn sót lại |
| Thập niên 1990 | Chia lô, nhà ống, hẻm tự phát, san lấp ao rạch | Hẻm cong, hẹp, nhiều nhánh cụt; nền nhà chênh nhau |
| Thập niên 2000 | Phòng trọ, dịch vụ khu phố, cư dân mới | Dãy phòng trọ, mặt tiền buôn bán |
| Thập niên 2010 – nay | Trục lớn, cầu mới, cao ốc dọc trục, cải tạo kênh rạch | Phạm Văn Đồng, cầu Bình Lợi mới, công trình dọc trục |
Nhìn theo bảng sẽ thấy mỗi giai đoạn để lại một lớp riêng chồng lên lớp trước. Đi bộ trong một con hẻm sâu của phường, có khi chỉ trong vài trăm mét đã gặp đủ: một cây lớn của khu vườn cũ, những căn nhà ống thập niên 1990 nền thấp hơn mặt đường, một dãy phòng trọ những năm 2000, và cuối hẻm thấy bóng cao ốc dọc trục lớn.
Người viết lịch sử khu phố có thể dùng khung này để sắp xếp lời kể của cư dân: ai đến vào giai đoạn nào, nhà mình xây năm nào, con hẻm được đổ bê tông khi nào. Ghép nhiều lời kể lại sẽ ra một bức tranh sống động hơn mọi con số thống kê.
Cái được và cái giá phải trả
Được: chỗ ở cho hàng chục nghìn người gần trung tâm. Dù tự phát, quá trình chia lô và xây nhà ống đã tạo ra một lượng lớn chỗ ở với chi phí thấp hơn nhiều so với các dự án bài bản, giúp người lao động, sinh viên sống gần nơi làm việc, học tập. Đây là đóng góp thật của những khu phố như mạn bắc Bình Thạnh vào sự phát triển của thành phố.
Được: một kiểu cộng đồng hẻm gắn bó. Hẻm nhỏ khiến hàng xóm gặp nhau mỗi ngày, trẻ con chơi trước cửa, người già ngồi trò chuyện. Nhiều người sống ở đây lâu năm coi chính sự chật chội ấy là nét riêng của khu phố mình.
Giá: ngập khi mưa lớn và triều cường. San lấp ao rạch, bê tông hoá mặt đất làm nước mưa không còn chỗ thấm và chỗ chứa, trong khi nền đất vốn thấp và sát sông. Vòng lặp nâng đường, nâng nền nhà để lại những căn nhà cũ thấp hơn mặt hẻm.
Giá: hẻm hẹp, khó cho xe cứu hoả, cứu thương. Hẻm cong, cụt, hẹp là di sản trực tiếp của việc chia lô không quy hoạch. Mở rộng hẻm về sau rất tốn kém vì phải thoả thuận với từng hộ.
Giá: thiếu khoảng xanh và chỗ chơi công cộng. Gần như mọi khoảnh đất đều đã thành nhà, nên công viên, sân chơi rất ít. Bờ sông là khoảng mở lớn nhất còn lại, và cách sử dụng nó sẽ quyết định nhiều tới chất lượng sống của phường trong tương lai.
Dấu vết vùng quê còn sót lại trong phường
Dù đã đô thị hoá gần trọn, phường vẫn giữ một ít dấu vết của thời ruộng vườn, chủ yếu ở phía sát sông Sài Gòn. Đó có thể là một cây cổ thụ đứng giữa hẻm mà không ai nỡ chặt, một khoảnh vườn của gia đình gốc còn giữ lại, một ngôi miếu nhỏ ở góc hẻm, một đoạn bờ rạch còn cây bần, cây dừa nước. Những dấu vết này không được ghi trong giấy tờ, chỉ người sống ở đó mới biết.
Ngoài vật chất còn có dấu vết trong tên gọi và lời nói. Người lớn tuổi có thể vẫn chỉ đường theo những mốc không còn tồn tại, kiểu "chỗ cái ao hồi xưa", "đầu bờ ruộng ông Năm". Tên một số hẻm, một số quán cũng giữ lại những mốc ấy. Ghi lại chúng là ghi lại lớp ký ức sắp mất của vùng đất, việc mà bài hướng dẫn ghi lịch sử khu phố trên trang có gợi ý cách làm.
Đối với người mới đến, biết những dấu vết này giúp nhìn khu phố khác đi: con hẻm cong không phải do ai làm ẩu, căn nhà thấp hơn mặt đường không phải do chủ nhà xây sai, mà là những trang sử nhỏ của một vùng ven sông chuyển mình thành phố chỉ trong một đời người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hẻm ở Bình Lợi Trung cong và nhiều nhánh cụt?
Phần lớn hẻm hình thành trong thập niên 1990 khi đất vườn, đất ruộng được chia lô theo từng thửa, không có quy hoạch chi tiết chung. Lối đi chạy theo bờ ruộng, ranh đất cũ và dừng lại ở ranh thửa bên cạnh, nên hẻm cong, hẹp và nhiều đoạn cụt.
Mạn bắc Bình Thạnh bắt đầu đông dân từ khi nào?
Theo mô tả chung về đô thị hoá TP Hồ Chí Minh, vùng ven như mạn bắc Bình Thạnh đông nhanh từ khoảng cuối thập niên 1980 và nhất là thập niên 1990, khi làn sóng nhập cư từ các tỉnh tăng mạnh. Số liệu dân số cụ thể nên tra trong niên giám thống kê.
Vì sao nhiều nhà cũ trong hẻm thấp hơn mặt đường?
Vì đường hẻm được nâng cao nhiều lần để chống ngập, trong khi những căn nhà xây từ trước giữ nguyên nền. Đây là hệ quả chung của vùng đất thấp ven sông bị san lấp và bê tông hoá. Muốn nâng nền nhà cần tính kỹ kết cấu và xin phép theo quy định.
Trước khi thành khu dân cư, vùng này trồng gì?
Theo mô tả chung về vùng ven sông Sài Gòn phía bắc Gia Định, đất thấp chủ yếu làm ruộng lúa, đất cao làm vườn cây ăn trái và dừa, xen ao cá và rạch nhỏ. Chi tiết từng khu cụ thể cần dựa vào lời kể của cư dân gốc và bản đồ cũ.
Có còn nhà vườn cũ nào ở Bình Lợi Trung không?
Có thể vẫn còn một số khoảnh vườn của các gia đình gốc, chủ yếu ở phía sát sông, nhưng chúng là tài sản riêng và không phải điểm tham quan. Người muốn tìm hiểu nên hỏi qua tổ dân phố hoặc người quen, tôn trọng sự riêng tư của chủ nhà.
Đường Phạm Văn Đồng thay đổi gì cho khu này?
Trục Phạm Văn Đồng biến mạn bắc từ vùng nằm cuối các tuyến đường thành nơi có trục lớn nối sân bay với Thủ Đức. Nó thuận cho việc đi xa, kéo theo công trình mới dọc trục, đồng thời thay đổi cách người trong hẻm ra vào khu phố.