Xe đẩy bánh mì đầu hẻm, quầy nước trước nhà, gánh xôi buổi sáng, sạp rau trong chợ là những hình thức buôn bán vốn nhỏ nhất và cũng phổ biến nhất ở Bình Lợi Trung. Chúng nuôi sống nhiều gia đình trong phường, từ người ở lâu năm tới người từ các tỉnh lên thuê trọ, và là một phần quen thuộc của nhịp sống quanh chợ Phan Văn Trị, các trục Nơ Trang Long, Bình Lợi hay khu trường học Đặng Thùy Trâm.
Bán nhỏ không có nghĩa là bán tùy tiện. Người bán cần hiểu chỗ nào được đứng bán, giờ nào đông khách, quy định về vỉa hè và an toàn thực phẩm, cách xoay vốn mỗi ngày và cách sống chung với hàng xóm. Bài này gom những kinh nghiệm đó; không có giá bán hay mức lời nào, vì mỗi mặt hàng mỗi khác.
Ba kiểu bán nhỏ thường gặp trong phường
Kiểu thứ nhất là quầy trước nhà: gia đình có nhà mặt hẻm hay mặt đường, kê một quầy nhỏ ngay phần sân trước để bán đồ ăn sáng, nước giải khát, thuốc lá, vé số, đồ lặt vặt. Ưu điểm là không tốn tiền thuê, có thể vừa bán vừa trông nhà. Hạn chế là chỉ bán được cho người đi qua chính căn nhà đó, và phải giữ phần trước nhà gọn để không lấn ra lối đi chung.
Kiểu thứ hai là xe đẩy, gánh hàng, xe máy chở hàng: người bán di chuyển tới chỗ có khách vào từng giờ, như đầu hẻm lớn buổi sáng, cổng trường giờ tan học, góc đường gần văn phòng giờ trưa. Ưu điểm là linh hoạt, chi phí thấp; hạn chế là phụ thuộc vào việc chỗ đứng có được chấp nhận không, và chịu mưa nắng trực tiếp.
Kiểu thứ ba là sạp trong chợ: thuê một vị trí trong chợ truyền thống như chợ Phan Văn Trị, hoặc ở các khu chợ nhỏ trong khu dân cư. Sạp chợ có khách đi chợ đều đặn, có ban quản lý, có quy định giờ giấc, vệ sinh; đổi lại phải trả tiền thuê sạp, các khoản phí theo quy định của chợ, và cạnh tranh trực tiếp với các sạp cùng mặt hàng ngay bên cạnh.
Chọn chỗ và giờ bán theo nhịp của phường
Sáng sớm, trước giờ đi làm, đi học. Từ tờ mờ sáng tới khoảng giữa buổi sáng là giờ của đồ ăn sáng, cà phê, nước uống mang đi. Chỗ tốt là đầu những hẻm lớn thông ra trục đường, gần cổng trường tiểu học, trung học, gần các tòa chung cư, nơi người đi làm dừng mua nhanh.
Trưa ở khu văn phòng và trường đại học. Khu Đặng Thùy Trâm, Nguyễn Xí đông sinh viên, giờ trưa có nhu cầu cơm, bánh mì, đồ uống. Nhưng khu này cũng đã có rất nhiều quán; người bán mới cần món khác biệt hoặc giờ bán khác để có chỗ đứng.
Chiều tan tầm. Giờ người đi làm về là giờ của đồ ăn vặt, trái cây cắt sẵn, đồ ăn mang về cho bữa tối. Các trục như Nơ Trang Long, Bình Lợi, Phan Văn Trị đông xe nhưng dừng mua khó; đầu hẻm, gần chợ thường dễ bán hơn.
Tối trong hẻm. Một số hẻm lớn có xe hủ tiếu, chè, bánh tráng đi rao buổi tối, bán cho chính cư dân trong xóm. Khách quen là nền tảng của kiểu bán này; giữ giờ đều đặn và không làm ồn quá khuya.
Mùa và ngày đặc biệt. Mùa khai giảng, mùa thi, dịp Tết, Trung thu, Rằm tháng Giêng có những mặt hàng riêng bán rất chạy trong vài ngày. Người bán lâu năm chuẩn bị trước, còn người mới hay nhập hàng muộn và bán lỗ khi mùa đã qua. Nên ghi lại doanh số những dịp này mỗi năm để lần sau nhập hàng sát nhu cầu hơn.
Vỉa hè, lòng đường và trật tự đô thị
Vỉa hè trước hết là lối đi của người đi bộ. Bày quầy, dựng xe đẩy, kê ghế ra vỉa hè hay lòng đường khi chưa được phép có thể bị xử lý theo quy định về trật tự đô thị và an toàn giao thông, kể cả bị tạm giữ phương tiện, hàng hóa. TP.HCM có cơ chế cho sử dụng tạm thời một phần vỉa hè ở một số tuyến, có điều kiện và có thu phí theo quy định; muốn bán trên vỉa hè, hãy hỏi phường xem chỗ mình định đứng có thuộc diện được phép không.
Trên thực tế, nhiều người bán chọn đứng ở phần sân trước nhà mình hoặc thỏa thuận với chủ nhà mặt tiền cho đứng ở phần đất của họ. Dù vậy, vẫn phải chừa lối đi cho người đi bộ, không chắn cửa nhà bên cạnh, không để khách đỗ xe tràn xuống lòng đường. Ở các đoạn gần cầu Bình Lợi, trên đường Phạm Văn Đồng hay các nút giao đông xe, việc dừng mua bán có thể gây nguy hiểm cho cả người bán lẫn người mua; nên tránh hẳn.
Cổng trường học là nơi đông khách nhưng nhạy cảm: nhiều trường không muốn hàng rong tụ tập trước cổng vì an toàn giao thông và an toàn thực phẩm cho học sinh. Hãy tôn trọng khoảng cách và quy định của nhà trường, chính quyền.
Một điều nữa là rác. Ly nhựa, túi nilon, que xiên, nước thải từ xe đẩy đổ xuống miệng cống là nguyên nhân góp phần làm tắc cống, làm ngập hẻm khi mưa lớn. Người bán có trách nhiệm mang theo túi rác, thùng chứa nước thải và dọn sạch chỗ đứng trước khi rời đi.
An toàn thực phẩm cho người bán đồ ăn nhỏ
Bán đồ ăn là ngành có điều kiện, và người ăn vỉa hè đặt niềm tin vào tay người bán. Những nguyên tắc tối thiểu mà người bán ở phường nên giữ:
- Mua nguyên liệu ở nơi rõ nguồn gốc, như chợ có quản lý, cửa hàng có hóa đơn; tránh thịt, cá, rau không rõ xuất xứ dù giá rẻ.
- Tách đồ sống và đồ chín, dao thớt riêng; giữ đồ ăn trong tủ kính hoặc hộp có nắp, tránh bụi đường và ruồi.
- Nước dùng để nấu, pha chế, rửa dụng cụ là nước sạch; đá lạnh mua từ nơi sản xuất bảo đảm.
- Người bán đeo găng hoặc dùng kẹp khi gắp đồ ăn chín, không vừa cầm tiền vừa bốc đồ ăn.
- Dầu chiên không dùng đi dùng lại quá nhiều lần; đồ ăn bán không hết trong ngày không để qua đêm bán tiếp với các món dễ hỏng.
- Tìm hiểu về tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm, khám sức khỏe cho người trực tiếp chế biến theo hướng dẫn của cơ quan quản lý.
Mùa nắng nóng đô thị làm đồ ăn hỏng nhanh hơn; mùa mưa làm dụng cụ khó khô và dễ nhiễm bẩn. Người bán lâu năm điều chỉnh lượng nấu theo thời tiết để không phải bán đồ đã để lâu, và che chắn kỹ khi có gió bụi từ các công trình gần đó.
Nhập hàng: chợ đầu mối, mối sỉ và chuyện tính lời
Người bán đồ ăn, rau trái, thực phẩm ở phường thường nhập hàng từ các chợ đầu mối của thành phố. TP.HCM có ba chợ đầu mối nông sản thực phẩm lớn là Bình Điền, Thủ Đức và Hóc Môn; từ Bình Lợi Trung, chợ phía Thủ Đức là hướng nhiều người chọn vì đi qua cầu Bình Lợi theo trục Phạm Văn Đồng. Chợ đầu mối họp chủ yếu về đêm và rạng sáng, nên người bán hàng ăn sáng thường có một nhịp sống ngược: ngủ sớm, dậy từ khuya.
Không phải ai cũng tự đi chợ đầu mối. Nhiều người bán nhỏ lấy hàng từ mối sỉ quen, từ các sạp bán buôn trong chợ khu vực, hoặc đặt người giao tận nơi. Cách này tốn thêm một khoản chênh lệch nhưng tiết kiệm thời gian, xăng xe và sức khỏe. Lựa chọn nào hợp phụ thuộc vào lượng hàng bạn bán mỗi ngày.
Khi tính lời, hãy cộng đủ: tiền hàng, hao hụt do héo, hỏng, phần bỏ đi khi sơ chế, gas, điện, nước, đá, bao bì, tiền xăng đi chợ, tiền thuê chỗ hoặc phí chợ nếu có. Nhiều người bán thấy ngày nào cũng hết hàng mà không dư tiền, vì giá bán chỉ được tính dựa trên tiền hàng. Ghi lại vài tuần là thấy rõ món nào nuôi được quầy, món nào chỉ để kéo khách.
Thuê sạp ở chợ: những điều cần hỏi ban quản lý
Muốn có một sạp trong chợ truyền thống, việc đầu tiên là hỏi ban quản lý chợ về chỗ còn trống, điều kiện thuê, thời hạn, các khoản phí phải đóng theo quy định. Nhiều sạp không còn chỗ trống chính thức mà được người đang thuê sang lại; khi đó, giống như sang nhượng mặt bằng, cần hỏi ban quản lý xem việc chuyển nhượng có được chấp nhận không, tránh trả tiền cho người không có quyền.
Hỏi thêm về giờ mở cửa, giờ đóng cửa của chợ, quy định về vệ sinh, xử lý rác, nước thải, phòng cháy chữa cháy, việc để hàng qua đêm. Chợ có mái che giúp bán được cả khi mưa, nhưng chợ cũ có thể nóng, ẩm, và có những khu khuất ít khách đi qua; xem kỹ vị trí sạp so với lối vào, khu bán cùng mặt hàng.
Người bán ở chợ thường sống nhờ khách quen. Giữ giá ổn định, cân đủ, hàng tươi, nhớ thói quen của khách là cách duy trì khách lâu dài trước sự cạnh tranh của siêu thị, cửa hàng tiện lợi và mua sắm trực tuyến.
Xoay vốn mỗi ngày và giữ sức khỏe
Bán nhỏ là kinh doanh vốn quay vòng theo ngày: sáng mua nguyên liệu, trưa chiều thu tiền, tối tính lại. Cái bẫy phổ biến là lấy tiền bán hàng tiêu luôn cho sinh hoạt, đến khi cần nhập hàng thì thiếu vốn, phải vay nóng với lãi cao. Tách riêng tiền vốn, dù chỉ bằng một cái hộp hay một ví riêng, là việc đơn giản nhưng giúp nhiều người bán trụ được lâu.
Vay tín dụng đen để buôn bán là rủi ro lớn; các khoản vay "góp ngày" lãi rất cao và cách đòi nợ có thể gây nguy hiểm cho cả gia đình. Nếu cần vốn, hãy tìm hiểu các kênh chính thức như ngân hàng, quỹ hỗ trợ của đoàn thể, chương trình cho vay chính sách theo quy định.
Sức khỏe là vốn quý nhất của người bán nhỏ. Dậy sớm, đứng nhiều giờ, hít khói bụi, khói bếp, chịu nắng mưa làm cơ thể mệt mỏi lâu ngày. Bảo hiểm y tế theo hộ gia đình giúp giảm gánh nặng khi phải đi khám; người bán nên dành thời gian nghỉ, uống đủ nước, và đi khám khi có dấu hiệu bất thường kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Bán xe đẩy đồ ăn sáng có phải đăng ký hộ kinh doanh không?
Bán hàng rong, buôn bán nhỏ lẻ thu nhập thấp có thể không phải đăng ký hộ kinh doanh theo quy định, nhưng đồ ăn là ngành có điều kiện về an toàn thực phẩm. Hãy hỏi phường xem hoạt động của mình thuộc diện nào và cần đáp ứng điều kiện gì.
Có được dựng xe đẩy bán ở vỉa hè trước nhà người khác không?
Không nên tự ý. Vỉa hè thuộc quản lý nhà nước, việc sử dụng tạm thời phải theo quy định của thành phố; ngoài ra cần sự đồng ý của chủ nhà để tránh tranh chấp. Chừa lối cho người đi bộ, không chắn cửa, và hỏi phường nếu chưa rõ.
Muốn thuê sạp ở chợ Phan Văn Trị thì hỏi ai?
Hỏi trực tiếp ban quản lý chợ về chỗ trống, điều kiện thuê và các khoản phí theo quy định. Nếu nhận sang lại sạp từ người khác, cần xác nhận việc chuyển nhượng được ban quản lý chấp nhận trước khi trả tiền.
Bán đồ ăn trước cổng trường có được không?
Nhiều trường và chính quyền hạn chế hàng rong trước cổng vì an toàn giao thông và an toàn thực phẩm cho học sinh. Người bán nên giữ khoảng cách, không chắn lối ra vào và tuân theo quy định của nhà trường, phường.
Mùa mưa ở Bình Lợi Trung thì bán thế nào cho đỡ thiệt?
Chuẩn bị mái che, bạt chắn, giảm lượng hàng nấu sẵn vào ngày có dự báo mưa lớn hay triều cường, và tránh đứng bán ở những đoạn đường hay ngập. Nhận đặt trước qua điện thoại với khách quen là cách giữ doanh thu khi khách ngại ra đường.
Cần vốn buôn bán nhỏ thì nên vay ở đâu?
Ưu tiên các kênh chính thức như ngân hàng, chương trình cho vay chính sách, quỹ hỗ trợ của hội phụ nữ, hội nông dân, đoàn thanh niên ở địa phương nếu có. Tránh vay góp ngày, tín dụng đen vì lãi cao và rủi ro bị đòi nợ trái pháp luật.