Quận Bình Thạnh ra đời năm 1976 trong TP Hồ Chí Minh, trên vùng đất trước đó thuộc tỉnh Gia Định. Tên Bình Thạnh thường được giải thích là ghép từ hai đơn vị cũ: Bình Hòa và Thạnh Mỹ Tây. Quận tồn tại gần nửa thế kỷ, đến ngày 1/7/2025 thì cấp quận bị bỏ và vùng đất của quận được chia thành năm phường: Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung, Thạnh Mỹ Tây và Bình Quới.
Bài này kể lịch sử ấy từ góc của mạn bắc, phần đất nay là phường Bình Lợi Trung. Phần đất này ít khi được nhắc trong sách vở so với khu Bà Chiểu hay Hàng Xanh, nhưng chính nó cho thấy rõ nhất quá trình một vùng ven đô ven sông thành khu phố đông đúc. Các mốc năm chỉ nêu khi đã được ghi nhận rộng rãi; chỗ nào chưa chắc sẽ nói rõ.
Thuộc tỉnh Gia Định: vùng ven đô sát nách Sài Gòn
Suốt thời Pháp thuộc và những năm trước 1975, vùng đất Bình Thạnh hôm nay không thuộc đô thành Sài Gòn mà thuộc tỉnh Gia Định, tỉnh bao quanh Sài Gòn. Tỉnh lỵ Gia Định đặt ở khu Bà Chiểu, cách mạn bắc của phường Bình Lợi Trung hôm nay không xa. Ranh giữa Sài Gòn và Gia Định ở phía này là rạch Thị Nghè; vượt cầu Thị Nghè là đã ra khỏi thành phố.
Vị thế "ven đô" ấy quyết định diện mạo vùng đất. Khu gần Bà Chiểu và các trục đường lớn sớm có nhà cửa, chợ búa, công sở. Còn mạn bắc gần sông Sài Gòn lâu ngày vẫn mang dáng nông thôn: ruộng thấp, vườn cây, rạch nhỏ, nhà thưa. Người ở đây vừa làm ruộng vườn vừa đi làm, buôn bán trong thành phố, một kiểu sống nửa quê nửa phố rất đặc trưng của vùng đệm quanh Sài Gòn.
Đường sắt và cây cầu sắt Bình Lợi dựng đầu thế kỷ 20 là những công trình hiện đại hiếm hoi chạy qua mạn bắc thời đó. Chúng nối Sài Gòn với các tỉnh miền Đông và xa hơn, nhưng không làm vùng ven sông đô thị hoá ngay; phải chờ nhiều thập niên sau, khi dân số thành phố tăng vọt, nhà cửa mới tràn kín ra tới bờ sông.
Bình Hòa và Thạnh Mỹ Tây: nguồn của tên Bình Thạnh
Trong hệ thống hành chính trước 1975, vùng đất này được tổ chức thành những đơn vị mang hai tên lớn: Bình Hòa ở phía bắc và trung tâm, bao gồm cả khu Bà Chiểu; Thạnh Mỹ Tây ở phía nam, gần cầu Thị Nghè và khu Hàng Xanh. Hai cái tên đều là tên làng cổ của đất Gia Định. Quá trình các làng nhỏ, trong đó có những làng mang gốc Bình Lợi, được nhập vào những xã lớn này diễn ra qua nhiều đợt mà tư liệu phổ thông ít ghi chi tiết.
Năm 1976, khi bộ máy hành chính TP Hồ Chí Minh được sắp xếp lại, hai đơn vị ấy được hợp nhất thành một quận và lấy tên ghép: chữ "Bình" của Bình Hòa và chữ "Thạnh" của Thạnh Mỹ Tây. Cách giải thích này được nhắc rất phổ biến và hợp với cách đặt tên ghép thời đó. Ngày nay, tên Thạnh Mỹ Tây đã trở lại làm tên phường, còn tên Bình Hòa thì vẫn còn trong ký ức người già, trong tên một số công trình, cơ sở cũ.
Với mạn bắc, điều đáng nhớ là phần đất của phường Bình Lợi Trung nằm trong vùng Bình Hòa xưa. Nghĩa là trước khi mang tên Bình Thạnh, rồi mang số phường, rồi mang tên Bình Lợi Trung, nơi đây đã có ít nhất hai lớp tên làng: lớp Bình Lợi gốc và lớp Bình Hòa sau khi nhập.
Năm 1976: quận Bình Thạnh ra đời
Sau tháng 4/1975, Sài Gòn và tỉnh Gia Định được hợp nhất. Năm 1976, thành phố mang tên TP Hồ Chí Minh, và các quận mới được hình thành trên vùng đất cũ của tỉnh Gia Định, trong đó có Bình Thạnh. Từ lúc này, người ở mạn bắc không còn là "người Gia Định ở ngoài thành" mà là dân nội thành của một quận ven trung tâm.
Quận mới chia thành các phường gọi bằng số. Việc đánh số giúp quản lý đồng loạt cả thành phố, nhưng xoá đi phần lớn tên làng cũ khỏi giấy tờ hành chính. Phường 11, Phường 13, Phường 5 của mạn bắc ra đời từ hệ thống ấy, và qua vài lần điều chỉnh ranh trong nhiều thập niên, chúng là ba phường mà người dân đã quen gọi cho đến tháng 6/2025.
Những năm đầu sau 1976, mạn bắc vẫn còn thưa người, nhiều khoảng đất trống và ruộng thấp. Làn sóng nhập cư từ các tỉnh về thành phố, nhất là từ thập niên 1990, mới thật sự phủ kín vùng này bằng nhà ống, hẻm nhỏ và dãy phòng trọ. Câu chuyện đô thị hoá ấy được kể kỹ hơn ở một bài riêng trên trang.
Đầu năm 2020: Bình Thạnh còn 15 phường
Trong nhiều năm, quận Bình Thạnh có 20 phường, mang các số từ 1 đến 28 nhưng không liên tục vì đã qua nhiều lần gộp, tách trước đó. Đợt sắp xếp đơn vị hành chính có hiệu lực từ đầu năm 2020 đã nhập một số phường nhỏ vào phường lân cận, đưa tổng số xuống còn 15 phường. Ba phường mạn bắc là 5, 11 và 13 vẫn giữ tên qua đợt này.
Đợt 2020 là bước chuẩn bị cho lần thay đổi lớn hơn năm 2025, dù lúc đó ít ai nghĩ tới chuyện bỏ cấp quận. Nó cũng làm cho dãy số phường của Bình Thạnh càng thêm "lỗ chỗ": có Phường 1, 2 nhưng không có Phường 3; có 11, 12, 13, 14 nhưng không có 15; có 22 nhưng không có 21. Người từ nơi khác đến thường thấy khó hiểu vì sao số phường nhảy cóc như vậy.
Ai cần tra cụ thể phường nào đã nhập vào phường nào trong đợt 2020 nên xem chính văn bản sắp xếp năm 2019 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, hoặc hồ sơ lưu ở phường. Trang này không liệt kê để tránh sai, vì các bản danh sách chép lại trên mạng không phải lúc nào cũng khớp nhau.
Ngày 1/7/2025: bỏ cấp quận, năm phường mới
Từ ngày 1/7/2025, TP Hồ Chí Minh bỏ cấp quận, sắp lại các phường và hợp nhất với Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu. Quận Bình Thạnh cũ với 15 phường được gom thành năm phường mới. Bốn tên trong số đó là địa danh lịch sử: Gia Định cho khu tỉnh lỵ xưa ở Bà Chiểu, Thạnh Mỹ Tây cho phía nam, Bình Quới cho bán đảo Thanh Đa, Bình Lợi Trung cho mạn bắc ven sông; tên Bình Thạnh được giữ cho phường ở khoảng giữa.
Phường Bình Lợi Trung nhận trọn Phường 11, Phường 13 và một phần Phường 5. Như vậy sau gần năm mươi năm mang số, mạn bắc trở lại với một tên chữ có gốc ngay tại chỗ. Với người cao tuổi từng nghe ông bà kể về làng xưa, đây là lần hiếm hoi tên làng được nhìn thấy trên con dấu hành chính.
Với lớp trẻ, cái tên mới đôi khi lạ hơn cả số phường. Nhưng cũng như tên Gia Định được giữ hàng chục năm dù tỉnh đã không còn, tên Bình Lợi Trung sẽ quen dần qua giấy khai sinh, học bạ, hợp đồng, bảng hiệu cửa hàng. Một thế hệ nữa, có lẽ "Phường 13" sẽ chỉ còn là chi tiết trong giấy tờ cũ.
Dòng thời gian rút gọn của vùng đất Bình Lợi Trung
Các mốc dưới đây chỉ gồm những điểm đã được ghi nhận rộng rãi; năm cụ thể của các lần đổi ranh nhỏ không đưa vào:
- 1698: chúa Nguyễn lập phủ Gia Định; vùng đất ven sông Sài Gòn dần có làng xã ghi tên trong sổ bộ.
- Thế kỷ 19: vùng thuộc tỉnh Gia Định; tên làng Bình Lợi Trung có mặt trong lớp tên làng của vùng ven sông phía bắc tỉnh lỵ.
- Đầu thế kỷ 20: cầu sắt Bình Lợi và tuyến đường sắt đi qua mạn bắc.
- Trước 1975: thuộc tỉnh Gia Định, trong vùng mang tên Bình Hòa.
- 1976: quận Bình Thạnh ra đời, phường gọi bằng số.
- Đầu năm 2020: quận còn 15 phường; Phường 5, 11, 13 giữ tên.
- 1/7/2025: bỏ cấp quận; phường Bình Lợi Trung hình thành từ Phường 11, 13 và một phần Phường 5.
Đọc dòng thời gian này sẽ thấy mạn bắc đổi tên nhiều lần, nhưng con sông, cây cầu và hướng các con đường chính thì gần như không đổi. Đó là những mốc vật chất giúp người ta nhận ra vùng đất qua mọi lớp tên.
Vì sao mạn bắc ít được sách vở nhắc tới
Đọc các sách viết về Bình Thạnh, người ở Bình Lợi Trung dễ nhận ra mạn bắc chỉ được nhắc lướt qua. Lý do thứ nhất là khoảng cách: trung tâm hành chính, chợ lớn và di tích nổi tiếng của vùng đều tập trung quanh Bà Chiểu, nên mọi tư liệu thời Pháp và trước 1975 đều xoay quanh khu đó. Vùng ven sông phía bắc chỉ xuất hiện như đất làng phụ cận.
Lý do thứ hai là mạn bắc đô thị hoá muộn. Khi khu Bà Chiểu, Hàng Xanh đã thành phố xá, mạn bắc vẫn là ruộng vườn; phần lớn nhà cửa ở đây chỉ mới hình thành trong vài thập niên gần đây. Lịch sử khu dân cư vì thế còn quá gần để được viết thành sách, và người trong cuộc phần nhiều vẫn đang sống.
Lý do thứ ba là cơ cấu dân cư. Rất nhiều cư dân hôm nay đến từ các tỉnh khác trong làn sóng nhập cư, mang theo ký ức quê gốc hơn là ký ức về nơi mới ở. Hệ quả là tư liệu về mạn bắc chủ yếu nằm trong lời kể của các gia đình gốc, trong ảnh cũ và giấy tờ gia đình. Ghi lại những nguồn ấy trước khi chúng mất là việc cư dân tự làm được, như bài hướng dẫn ghi lịch sử khu phố trên trang có gợi ý.
Phân biệt quận Bình Thạnh cũ và phường Bình Thạnh mới
Sau tháng 7/2025, chữ "Bình Thạnh" có hai nghĩa. Nghĩa hành chính là phường Bình Thạnh, gồm Phường 12, 14 và 26 cũ, nằm ở khoảng giữa quận cũ. Nghĩa thói quen là vùng Bình Thạnh, tức cả năm phường. Người Bình Lợi Trung vẫn nói được là mình "ở Bình Thạnh" theo nghĩa vùng, nhưng không được ghi "phường Bình Thạnh" trên giấy tờ.
Sự nhầm lẫn này hay xảy ra khi khai hồ sơ trực tuyến, khi ô chọn phường hiện danh sách phường mới của thành phố. Người quen chữ Bình Thạnh dễ bấm vào phường Bình Thạnh thay vì tìm Bình Lợi Trung. Hậu quả là địa chỉ sai, giấy tờ không khớp, có khi phải làm lại hồ sơ.
Trong các bài viết, tài liệu giới thiệu, nên dùng "Bình Thạnh cũ" hoặc "vùng Bình Thạnh" khi nói về cả quận trước 2025, và "phường Bình Thạnh" khi nói về đơn vị hành chính mới. Trang này cũng theo cách viết đó để người đọc không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Quận Bình Thạnh được thành lập năm nào?
Quận Bình Thạnh được thành lập năm 1976, khi TP Hồ Chí Minh sắp xếp lại bộ máy hành chính sau khi hợp nhất Sài Gòn với tỉnh Gia Định. Quận tồn tại tới ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025 cấp quận bị bỏ và vùng đất của quận được chia thành năm phường mới.
Tên Bình Thạnh có ý nghĩa gì?
Tên Bình Thạnh thường được giải thích là ghép từ hai đơn vị cũ thuộc tỉnh Gia Định: Bình Hòa và Thạnh Mỹ Tây, lấy chữ đầu của mỗi tên. Cả hai đều là tên làng cổ của vùng. Thạnh Mỹ Tây nay đã được dùng lại làm tên một phường mới ở phía nam vùng Bình Thạnh cũ.
Trước 1975 vùng Bình Lợi Trung thuộc Sài Gòn hay Gia Định?
Thuộc tỉnh Gia Định, không thuộc đô thành Sài Gòn. Ranh giữa hai nơi ở phía này là rạch Thị Nghè. Mạn bắc gần sông Sài Gòn khi đó còn mang dáng ven đô với ruộng vườn và nhà thưa, khác hẳn khu phố đông đúc bây giờ.
Vì sao số phường Bình Thạnh không liên tục?
Qua nhiều lần gộp, tách và đợt sắp xếp có hiệu lực đầu năm 2020, một số phường đã bị nhập vào phường lân cận nhưng các phường còn lại vẫn giữ số cũ, không đánh số lại. Vì vậy dãy số nhảy cóc, có Phường 22 nhưng không có Phường 21, có Phường 14 nhưng không có Phường 15.
Tên Bình Hòa còn được dùng ở đâu không?
Tên Bình Hòa không được chọn làm tên phường trong đợt sắp xếp 2025 ở vùng Bình Thạnh cũ. Nó còn trong trí nhớ người lớn tuổi và tên một số công trình, cơ sở cũ. Lưu ý TP Hồ Chí Minh mới còn có những nơi khác mang tên Bình Hòa, không liên quan tới vùng này.
Viết về lịch sử Bình Thạnh nên dùng nguồn nào?
Nên dùng các công trình địa chí về Gia Định và TP Hồ Chí Minh đã xuất bản, văn bản hành chính gốc của các thời kỳ, và tài liệu của cơ quan lưu trữ. Bài báo, bài mạng không ghi nguồn chỉ nên dùng để gợi ý hướng tìm, không trích nguyên con số hay năm tháng.