Muốn ghi lại lịch sử một con hẻm hay một khu phố ở Bình Lợi Trung, cách làm hiệu quả nhất là bắt đầu từ người lớn tuổi đã sống ở đó lâu năm: hỏi họ theo một khung câu hỏi có sẵn, ghi âm hoặc ghi chép có xin phép, sưu tầm ảnh cũ và giấy tờ cũ của gia đình, rồi sắp tất cả lên một dòng thời gian gắn với các lớp tên của vùng đất. Điều quan trọng nhất là luôn tách bạch lời kể với tư liệu đã kiểm chứng.
Thời điểm sau sáp nhập năm 2025 là lúc đáng làm việc này: tên Phường 5, 11, 13 vừa rút khỏi giấy tờ, nhiều căn nhà cũ đang được đập xây lại, và thế hệ chứng kiến thời ruộng vườn ven sông đã cao tuổi. Bài dưới đây là hướng dẫn thực hành cho cư dân, tổ dân phố, thầy cô và học sinh, hay bất kỳ ai muốn giữ lại ký ức nơi mình sống.
Vì sao nên bắt đầu ngay bây giờ
Lịch sử chính thức của một thành phố thường dừng ở cấp quận, cấp phường, với các mốc thành lập, sáp nhập, công trình lớn. Lịch sử của từng con hẻm thì gần như không ai ghi: ai là người đến đầu tiên, con hẻm được đổ bê tông năm nào, trận ngập nào nhớ đời, cái quán nào đã bán ở đầu hẻm suốt ba mươi năm. Những chuyện đó chỉ nằm trong trí nhớ người sống, và mất đi cùng họ.
Ở Bình Lợi Trung, nhiều chuyện như thế đang ở thời điểm mong manh. Thế hệ đã sống ở mạn bắc từ trước hoặc ngay sau 1975, những người còn nhớ ruộng nước, vườn dừa, con rạch trước nhà, nay phần lớn đã cao tuổi. Nhiều căn nhà ống thập niên 1990 đang được đập đi xây lại, mang theo những dấu vết như mức nước ngập vạch trên tường, cây cột cũ, tấm ảnh treo trên vách.
Thêm vào đó, việc đổi tên phường năm 2025 làm cho nhiều người trẻ bắt đầu hỏi "trước đây chỗ này tên gì". Đó là cơ hội tốt để người lớn kể và người trẻ ghi. Một dự án nhỏ, làm trong vài tháng, có thể giữ lại thứ mà vài năm nữa không còn cách nào tìm lại.
Chọn người kể và chuẩn bị trước buổi gặp
Bắt đầu từ trong nhà và hàng xóm gần. Ông bà, cha mẹ, hàng xóm lâu năm là những người dễ mở lời nhất. Sau đó mới mở rộng ra tổ trưởng tổ dân phố, người bán hàng lâu năm ở đầu hẻm, ban quản lý đình miếu, các cụ trong hội người cao tuổi.
Chọn nhiều người với góc nhìn khác nhau. Một gia đình gốc, một gia đình đến từ thập niên 1990, một người từng thuê trọ rồi ở lại, một chủ tiệm. Mỗi người nhìn thấy một lớp khác của cùng một khu phố, và chỗ họ kể khác nhau thường là chỗ thú vị nhất.
Hẹn giờ phù hợp, buổi ngắn. Với người lớn tuổi, buổi trò chuyện khoảng một giờ là vừa, chia làm nhiều lần thay vì một buổi dài. Nên gặp ở nhà họ, nơi họ thoải mái và có thể chỉ tay vào chỗ này chỗ kia.
Nói rõ mục đích và xin phép. Giải thích ghi để làm gì, ai sẽ đọc, có dùng tên thật không. Xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh. Nếu người kể không muốn ghi âm, chỉ ghi chép tay.
Mang theo vài thứ gợi nhớ. Một tấm ảnh cũ của khu phố, một tờ giấy có ghi tên Phường 13 hay tên xã cũ, thậm chí chỉ là câu hỏi về một trận ngập lớn. Gợi nhớ cụ thể giúp người kể nói nhiều và chính xác hơn câu hỏi chung chung.
Bộ câu hỏi gợi ý cho một buổi trò chuyện
Không cần hỏi hết, cũng không cần theo thứ tự. Đây chỉ là khung để buổi nói chuyện không bị lan man và không bỏ sót những chuyện quan trọng:
- Về người kể: Bác đến ở đây năm nào, từ đâu đến, vì sao chọn chỗ này?
- Về cảnh quan: Hồi mới đến, quanh nhà có gì? Ruộng, vườn, ao, rạch, đường đất? Đi ra đường lớn bằng lối nào?
- Về tên gọi: Hồi đó người ta gọi khu này là gì? Con hẻm có tên riêng không? Có chỗ nào gọi theo tên người, tên cây, tên quán?
- Về thay đổi: Con hẻm được đổ bê tông, mở rộng năm nào? Nhà mình nâng nền mấy lần? Khi nào điện, nước máy về?
- Về sinh hoạt: Đi chợ ở đâu, con đi học trường nào, đám cưới đám giỗ tổ chức ra sao, Tết trong hẻm thế nào?
- Về sự kiện đáng nhớ: Trận ngập, trận cháy, mùa nước lớn nào bác nhớ nhất? Có chuyện vui buồn nào cả xóm cùng trải qua?
- Về con người: Ai là người được cả xóm biết, như thầy thuốc, thợ may, người bán quán lâu năm?
- Về hiện tại: Bác thấy điều gì đã mất, điều gì còn giữ được? Muốn con cháu nhớ điều gì về nơi này?
Khi người kể đưa ra năm tháng, nên hỏi thêm "lúc đó con cái bác học lớp mấy" hay "trước hay sau năm bác cưới vợ" để có mốc đối chiếu. Trí nhớ về năm thường sai lệch vài năm, nhưng trí nhớ gắn với sự kiện gia đình thường chắc hơn.
Tránh hỏi kiểu gợi ý câu trả lời như "hồi đó ở đây nghèo lắm phải không bác". Câu hỏi mở như "hồi đó cuộc sống ở đây thế nào" để người kể tự nói theo cách của họ.
Ảnh cũ, giấy tờ cũ và đồ vật: lưu giữ cho đúng cách
Nhiều gia đình ở Bình Lợi Trung còn giữ ảnh đen trắng, ảnh màu thập niên 1980–1990 chụp trước nhà, trong hẻm, ngày cưới, ngày Tết. Những tấm ảnh này là tư liệu quý vì cho thấy cảnh quan thật của từng thời kỳ. Khi mượn, nên chụp lại hoặc quét ngay tại nhà chủ, không mang bản gốc đi, và trả lại nguyên vẹn.
Với mỗi tấm ảnh, ghi kèm một dòng chú thích: chụp ở đâu, khoảng năm nào, ai trong ảnh (nếu được phép nêu tên), ai cung cấp. Chú thích nên ghi ngay trong buổi gặp, khi người kể còn đang nhìn ảnh; để vài tuần sau mới hỏi lại thì rất dễ quên. Tên tệp ảnh có thể đặt theo một quy ước đơn giản gồm năm, địa điểm, người cung cấp, để sau này dễ sắp xếp.
Giấy tờ cũ như giấy khai sinh, giấy nhà đất, học bạ mang thông tin cá nhân và tài sản, nên chỉ chụp phần cần thiết cho lịch sử, như cách ghi địa danh, và che thông tin nhạy cảm nếu chia sẻ ra ngoài. Bài về đọc giấy tờ cũ trên trang có hướng dẫn cách đọc các lớp địa danh từ tỉnh Gia Định tới phường mới. Đồ vật như cái bảng số nhà cũ, viên gạch nền nhà cũ cũng có thể chụp ảnh, ghi chú lại trước khi nhà bị đập.
Tách lời kể khỏi tư liệu đã kiểm chứng
Lời kể của người dân là nguồn quý nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Năm tháng có thể lệch, chuyện nghe từ người khác có thể bị kể như chuyện mình chứng kiến, và nhiều giải thích về tên gọi là đoán. Điều đó không làm giảm giá trị lời kể, nhưng đòi hỏi người ghi phải nói rõ đâu là lời kể, đâu là điều đã đối chiếu được.
Cách làm đơn giản là ghi theo mẫu: "Theo lời bà A, sống ở hẻm này từ khoảng năm 1990, con hẻm được đổ bê tông vào giữa thập niên 1990." Nếu sau đó tìm được giấy tờ, ảnh có ghi ngày, hay lời của hai, ba người khác khớp nhau, có thể ghi thêm "nhiều người cùng xác nhận" hoặc "khớp với ảnh chụp năm…". Không bao giờ biến một lời kể đơn lẻ thành câu khẳng định không nguồn.
Với những chuyện lớn như năm lập làng, nguồn gốc tên Bình Lợi Trung, lịch sử cầu Bình Lợi, nên dựa vào các bài tổng hợp có nguồn và tư liệu đã xuất bản, như các bài trong mục lịch sử của trang đã cố gắng làm. Lời kể của khu phố bổ sung chi tiết sống động, không thay thế được tư liệu khi nói về mốc lịch sử chung.
Lập dòng thời gian và chia sẻ thành quả
Sau vài buổi gặp, có thể ghép lại thành một sản phẩm nhỏ. Trình tự gợi ý:
- Dựng khung thời gian theo các lớp tên của vùng đất: trước 1975 thuộc tỉnh Gia Định; 1976 đến 2025 là Phường 5, 11 hay 13 quận Bình Thạnh; từ 7/2025 là phường Bình Lợi Trung.
- Đặt các lời kể, ảnh, giấy tờ vào khung theo năm, mỗi mục ghi rõ nguồn.
- Đánh dấu chỗ các nguồn mâu thuẫn thay vì tự chọn một phiên bản; ghi cả hai và để người đọc biết.
- Mời người kể đọc lại phần liên quan tới họ trước khi chia sẻ, sửa theo góp ý và hỏi lại ý họ về việc nêu tên.
- Chọn hình thức phù hợp: một cuốn sổ in vài chục trang cho các gia đình trong hẻm, một bộ ảnh có chú thích trưng ngày hội khu phố, hay một nhóm trao đổi của cư dân.
- Gửi một bản cho nơi lưu giữ lâu dài, như thư viện, trường học trong vùng hoặc ban điều hành khu phố, để không phụ thuộc vào máy tính của một người.
Sản phẩm không cần đẹp hay dài. Một cuốn sổ hai mươi trang với ảnh cũ và lời kể có nguồn rõ ràng đã là tư liệu quý cho con cháu và cho những người viết sử địa phương sau này.
Một ví dụ giả định: lịch sử một con hẻm trong mười trang
Ví dụ giả định: một nhóm ba học sinh và một cô giáo sống cùng hẻm ở phía Phường 13 cũ muốn làm kỷ yếu nhỏ về con hẻm của mình nhân dịp đổi tên phường. Trong ba tháng, các em gặp sáu người: hai cụ ở lâu nhất, một chú chủ tiệm sửa xe đầu hẻm, một cô từng thuê trọ rồi mua nhà ở lại, tổ trưởng tổ dân phố và một người bán hàng rong quen mặt.
Kết quả là một cuốn sổ mười trang. Trang đầu là dòng thời gian từ khi hẻm còn là lối mòn vào vườn tới lúc mang tên phường Bình Lợi Trung. Các trang giữa là trích lời kể, mỗi đoạn ghi tên hoặc tên viết tắt người kể và năm họ đến ở. Có tám tấm ảnh cũ được các gia đình cho chụp lại, kèm chú thích. Trang cuối liệt kê những điều các em chưa xác minh được, như năm chính xác con hẻm có điện.
Cuốn sổ được in vài chục bản tặng các gia đình trong hẻm và một bản gửi thư viện trường. Ví dụ này không gắn với một con hẻm có thật; nó chỉ cho thấy một dự án vừa sức, làm được trong vài tháng, mà vẫn giữ lại được những điều không văn bản chính thức nào ghi.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép ai khi làm lịch sử khu phố không?
Với việc ghi chép, phỏng vấn trong khu phố cho mục đích cá nhân, cộng đồng thì không cần giấy phép riêng, nhưng phải xin phép từng người kể, người cho mượn ảnh. Nếu định xuất bản thành sách bán ra thì nên tìm hiểu quy định về xuất bản và bản quyền hiện hành.
Người kể không muốn nêu tên thì ghi thế nào?
Có thể ghi tên viết tắt, hoặc mô tả chung như "một cư dân sống trong hẻm từ thập niên 1990". Điều quan trọng là vẫn giữ lại thông tin đủ để người đọc hiểu góc nhìn của người kể. Danh sách tên thật nếu có thì người ghi giữ riêng.
Ghi âm bằng điện thoại có đủ không?
Đủ cho mục đích cộng đồng. Nên đặt điện thoại gần người kể, tránh chỗ ồn như đầu hẻm giờ cao điểm, thử trước vài phút. Sau buổi gặp, sao lưu tệp ghi âm ngay và ghi chú tên tệp ứng với người kể, ngày gặp.
Làm sao biết lời kể về năm tháng có đúng không?
Đối chiếu với các mốc khác: ảnh có ghi ngày, giấy tờ có năm, lời của nhiều người cùng khớp, sự kiện lớn của thành phố. Nếu vẫn không chắc thì ghi "theo lời kể, khoảng năm…" thay vì ghi một năm chính xác.
Có nên đăng ảnh cũ của hàng xóm lên mạng xã hội không?
Chỉ khi chủ ảnh đồng ý và những người trong ảnh, hoặc gia đình họ, không phản đối. Ảnh cũ có thể chứa người đã mất hoặc chuyện riêng tư. Khi đăng, ghi rõ nguồn ảnh và chú thích thời gian, địa điểm theo những gì đã biết.
Có thể gửi tư liệu đã ghi cho cơ quan nào lưu giữ không?
Có thể hỏi thư viện công cộng, trường học trong vùng hoặc ban điều hành khu phố về việc tiếp nhận bản sao. Với tư liệu có giá trị lịch sử lớn, có thể liên hệ các cơ quan lưu trữ, bảo tàng của thành phố để được hướng dẫn.