Ở phường Bình Lợi Trung, nhiều gia đình vẫn tổ chức đám giỗ, đám cưới, đám tang ngay tại nhà trong hẻm, thường phải dựng rạp chiếm một phần lối đi chung. Làm cho êm đòi hỏi ba việc: xin phép đúng nơi, báo hàng xóm trước, và giữ giờ giấc, vệ sinh. Ngược lại, khi nhà khác có việc, người trong hẻm cũng được mong là chia sẻ một phần bất tiện.
Bài này dành cho cả hai phía: gia đình đang chuẩn bị tổ chức việc lớn trong hẻm, và người hàng xóm muốn biết phép đi đám, phép chia buồn, chia vui ở khu phố Nam Bộ. Phần thủ tục hành chính (khai tử, đăng ký kết hôn) không bàn ở đây mà nằm ở mục thủ tục của trang.
Vì sao việc lớn vẫn làm ở nhà trong hẻm
Trung tâm tiệc cưới, nhà hàng, nhà tang lễ ở TP Hồ Chí Minh ngày càng nhiều, nhưng ở các khu dân cư cũ như Phường 11, Phường 13 cũ, không ít gia đình vẫn chọn làm tại nhà. Đám giỗ gần như luôn làm ở nhà, vì đó là ngày con cháu tụ về bên bàn thờ ông bà. Đám cưới thường có phần lễ ở nhà (lễ gia tiên, đón dâu) dù tiệc đãi khách có thể ở nhà hàng. Đám tang thì nhiều gia đình muốn người mất được quàn tại nhà, nơi họ đã sống nhiều năm.
Làm ở nhà cũng là cách để hàng xóm cùng tham gia. Trong hẻm cũ, khi một nhà có việc, nhà bên cạnh cho mượn bàn ghế, mượn chỗ để xe, có người phụ nấu, phụ dọn. Đó là phần đời sống cộng đồng mà nhà hàng không thay được.
Nhưng hẻm Bình Lợi Trung ngày nay đông hơn nhiều so với vài chục năm trước. Nhà sát nhau, xe nhiều, nhiều người thuê trọ đi làm ca không quen nếp cũ. Việc lớn trong hẻm vì vậy cần được tổ chức kỹ hơn để không biến niềm vui hay nỗi buồn của một nhà thành phiền toái cho cả khu.
Chuẩn bị khi tổ chức việc lớn trong hẻm
Dù là đám giỗ vài mâm hay đám cưới, đám tang kéo dài nhiều ngày, trình tự chuẩn bị nhìn chung giống nhau:
- Hỏi tổ trưởng tổ dân phố về việc dựng rạp, dùng lối đi chung: có cần báo phường hay xin phép gì không, theo quy định hiện hành của thành phố và phường.
- Đo khoảng hẻm: rạp dựng phải chừa lối đi cho người và xe máy, tuyệt đối không bịt kín hẻm vì còn lối cho xe cứu thương, chữa cháy.
- Báo hàng xóm ít nhất vài ngày trước (đám tang thì báo ngay khi có thể): ngày giờ dựng rạp, tháo rạp, giờ đông khách nhất.
- Tính chỗ để xe cho khách: gửi ở bãi gần đó, nhờ nhà hàng xóm có sân, hoặc bố trí người giữ xe, tránh để xe tràn kín hẻm.
- Đặt giờ cho âm thanh: loa, nhạc, ban nhạc nên tắt hẳn trước giờ nghỉ đêm; giữ âm lượng vừa phải.
- Lo vệ sinh: thùng rác đủ lớn, có người dọn sau mỗi bữa; trả lại hẻm sạch như trước khi dựng rạp.
- Cảm ơn: sau khi xong việc, một lời cảm ơn, một phần quà nhỏ cho nhà sát bên chịu ồn nhiều nhất.
Phần lớn phàn nàn về đám tiệc trong hẻm không đến từ bản thân sự kiện, mà từ chuyện không ai được báo trước. Một vòng đi báo từng nhà, kèm lời xin lỗi vì sự bất tiện, gần như luôn đổi được sự thông cảm.
Đám giỗ: nếp nhà Nam Bộ trong khu phố
Ngày giỗ là ngày của gia đình và láng giềng. Ở Nam Bộ, đám giỗ không chỉ là việc cúng mà là dịp mời họ hàng, bạn bè, hàng xóm tới ăn. Nhà khá giả làm nhiều mâm, nhà ít người làm vài mâm, nhưng hiếm khi chỉ cúng rồi thôi.
Cúng trước, đãi sau. Thường cúng vào buổi trưa hoặc chiều, có nhà cúng tiên thường hôm trước. Khách tới thắp nén nhang rồi ngồi vào mâm. Món giỗ Nam Bộ hay có gà luộc, thịt kho, canh, gỏi, xôi chè; mỗi nhà một kiểu.
Đi ăn giỗ mang gì. Khách quen thường mang theo một món như trái cây, bánh, chai nước; cũng có người gửi phong bì tuỳ quan hệ. Không có mức chuẩn, tấm lòng và việc có mặt mới là điều chủ nhà quý.
Người mới được mời ăn giỗ. Được hàng xóm mời là dấu hiệu họ đã coi mình là người trong xóm. Nhận lời, tới đúng giờ, thắp nhang trước bàn thờ nếu chủ nhà mời, chào người lớn tuổi trước. Không quen uống rượu thì cứ nói thật, không ai ép.
Giữ yên cho nhà bên cạnh. Đám giỗ kéo dài tới tối thì để ý tiếng nói cười, tiếng hát; giỗ là dịp vui họp mặt, nhưng nhà bên cạnh vẫn có người cần nghỉ.
Đám cưới trong hẻm: từ lễ gia tiên tới tiệc đãi khách
Đám cưới ở các khu dân cư Bình Thạnh cũ thường có hai phần. Phần lễ gồm đám hỏi, lễ rước dâu, lễ gia tiên làm tại nhà hai bên, có khi chỉ cần một gian nhà và một khoảng hẻm nhỏ để đón đoàn nhà trai. Phần tiệc đãi khách thì nhiều gia đình tổ chức ở nhà hàng, trung tâm tiệc cưới; một số vẫn dựng rạp trong hẻm, nhất là khi khách chủ yếu là họ hàng, hàng xóm.
Khi dựng rạp cưới trong hẻm, những điểm hay gây phiền là cổng hoa chắn đầu hẻm, loa mở lớn từ sáng sớm và xe đoàn đón dâu đậu kín hẻm. Cách làm êm là dựng cổng hoa sao cho xe máy vẫn qua được, mở nhạc vừa phải và chỉ vào giờ lễ, sắp xếp xe đoàn đậu ngoài đường lớn rồi đi bộ vào.
Với hàng xóm, đi đám cưới khi được mời là phép lịch sự. Người không thân lắm có thể gửi phong bì mừng qua người quen nếu không đi được. Cũng có nếp hàng xóm sát bên được mời "ăn chơi" một mâm như lời cảm ơn vì mấy ngày chịu ồn, ai nhận được lời mời đó nên ghé.
Đám tang trong hẻm: phép chia buồn và những điều cần tế nhị
Khi một nhà trong hẻm có tang, không khí cả hẻm thay đổi. Rạp tang được dựng, bàn thờ đặt trước di ảnh, có nhà có nhạc tang, có nhà đọc kinh theo nếp tôn giáo của gia đình. Thời gian quàn tại nhà thường kéo dài vài ngày tuỳ gia đình, sau đó đưa đi an táng hoặc hoả táng.
Phép chia buồn ở khu phố Nam Bộ khá giản dị: tới viếng, thắp nén nhang hoặc đặt vòng hoa, hỏi thăm gia đình vài câu, gửi phúng điếu tuỳ tình cảm. Ăn mặc tối màu, gọn gàng, nói nhỏ, không cười đùa trong rạp tang. Hàng xóm thường giúp bằng cách cho mượn chỗ để xe, nấu nồi cơm cho người nhà, trông giúp trẻ con.
Với gia đình có tang, quy định về thời gian quàn, vệ sinh phòng dịch, âm thanh và việc dùng lối đi chung cần được tuân thủ; tổ dân phố và phường sẽ hướng dẫn. Nhiều gia đình ngày nay chọn quàn ở nhà tang lễ để bớt gánh cho hẻm chật, nhưng vẫn làm lễ cúng, lễ thất tại nhà. Cả hai cách đều đáng tôn trọng; điều quan trọng là người ở lại được hỗ trợ.
Một lưu ý cho người thuê trọ, người mới chuyển đến: có tang trong hẻm, mấy ngày đó nên hạn chế mở nhạc, tổ chức tụ tập ồn ào. Một câu hỏi thăm, một nén nhang là cách tốt nhất để hàng xóm nhớ đến mình như người tử tế.
Phép đi đám ngắn gọn cho người mới
Bảng dưới gom những điều cơ bản về phép đi ba loại đám thường gặp nhất trong hẻm (tuỳ gia đình và tôn giáo, chi tiết có thể khác):
| Đám giỗ | Đám cưới | Đám tang | |
|---|---|---|---|
| Trang phục | Gọn gàng, lịch sự | Đẹp, tươi sáng, tránh đồ trắng tinh hoặc đen toàn bộ | Tối màu, kín đáo |
| Mang theo | Trái cây, bánh hoặc phong bì tuỳ quan hệ | Phong bì mừng | Phong bì phúng điếu, vòng hoa tuỳ quan hệ |
| Khi tới | Thắp nhang nếu được mời, chào người lớn | Chúc mừng cô dâu chú rể, gia đình | Thắp nhang, chia buồn ngắn với tang quyến |
| Nên tránh | Tới quá trễ, về quá sớm khi chưa chào | Đùa quá trớn, uống quá chén | Cười nói lớn, hỏi chuyện riêng của người mất |
Không ai đòi người mới phải thuộc hết phép tắc. Quan sát người xung quanh, hỏi nhỏ người quen nếu chưa rõ, và giữ thái độ tôn trọng là đủ để không thất lễ.
Đầy tháng, thôi nôi, tân gia: những việc vui nhỏ trong hẻm
Ngoài ba việc lớn, hẻm Bình Lợi Trung còn rộn lên vì những việc vui nhỏ hơn. Cúng đầy tháng cho em bé thường làm gọn trong nhà, có mâm cúng Mụ, xôi chè, mời ông bà, họ hàng gần và vài nhà hàng xóm thân. Thôi nôi khi bé tròn một tuổi đông hơn một chút, có lệ cho bé "chọn đồ" trên mâm để cả nhà vui. Tân gia khi về nhà mới hay sửa xong nhà là dịp chủ nhà mời hàng xóm sang xem nhà, ăn bữa cơm, như lời chào chính thức với khu phố.
Những việc này ít khi phải dựng rạp, nhưng vẫn có thể kéo khách tới đông vào cuối tuần. Lời dặn cũ vẫn đúng: báo nhà sát bên một câu, để xe gọn, giữ tiếng hát hò trong giờ hợp lý. Với tân gia, mời luôn những nhà đã chịu bụi, chịu ồn suốt thời gian sửa nhà là cách xoá nhanh mọi phiền lòng còn sót lại.
Người được mời không cần quà lớn. Đi đầy tháng, thôi nôi, nhiều người mang bộ quần áo trẻ em, món đồ chơi, hoặc phong bì nhỏ; đi tân gia thì chậu cây, bộ ly, hộp bánh. Điều chủ nhà nhớ là người trong xóm đã sang chung vui, chứ không phải giá trị món quà.
Nấu cỗ tại nhà hay thuê dịch vụ: lo bếp, bàn ghế và vệ sinh
Đám giỗ vài mâm thì nhà tự nấu, có khi bà con, hàng xóm sang phụ từ sáng sớm. Đám đông hơn, nhiều gia đình ở Bình Lợi Trung thuê dịch vụ nấu tiệc tại nhà: bên dịch vụ mang bếp, nồi lớn, bàn ghế, chén bát, có khi cả rạp và người phục vụ. Cách này nhẹ cho chủ nhà nhưng cần tính trước chỗ đặt bếp, vì hẻm chật mà đặt bếp gas lớn sát cửa nhà người khác là điều không nên.
Khi thuê dịch vụ, nên thoả thuận rõ bằng giấy những việc gồm trong gói, giờ dựng và giờ dọn, ai chịu trách nhiệm đổ rác, rửa lòng hẻm sau tiệc. Hỏi kỹ nguồn thực phẩm, cách giữ lạnh đồ sống khi trời nóng, nhất là với món gỏi, hải sản, đồ nguội, vì ngộ độc thực phẩm ở tiệc đông người là rủi ro có thật. Thức ăn thừa nên chia cho người nhà, hàng xóm ngay trong ngày thay vì để qua đêm ngoài trời.
Về an toàn, bếp gas phải đặt nơi thoáng, xa vải rạp, xa dây điện câu tạm; có bình chữa cháy nhỏ gần bếp nếu có thể; không để trẻ con chạy chơi quanh khu nấu. Dây điện thắp sáng rạp nên do người có nghề lắp, không câu chằng chịt qua hẻm. Một bữa tiệc trọn vẹn là bữa tiệc mà hôm sau cả hẻm vẫn sạch, vẫn an toàn như chưa có gì xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Dựng rạp trong hẻm có phải xin phép không?
Việc sử dụng tạm lòng đường, hẻm, vỉa hè để tổ chức việc cưới, việc tang được quản lý theo quy định của thành phố và phường, có thể cần báo hoặc xin phép tuỳ trường hợp. Cách chắc nhất là hỏi tổ trưởng tổ dân phố và UBND phường trước khi dựng, để biết điều kiện về thời gian và lối đi.
Hàng xóm mở loa đám tiệc tới khuya thì nên làm gì?
Trước hết nên nói chuyện nhẹ nhàng với gia chủ, vì họ đang bận và có thể không để ý giờ. Nếu không được, báo tổ trưởng tổ dân phố để nhắc. Trường hợp kéo dài và gây ảnh hưởng nghiêm trọng thì có thể phản ánh lên công an phường theo quy định về giữ trật tự công cộng.
Có nhất thiết phải đi đám cưới của hàng xóm khi được mời không?
Không bắt buộc, nhưng nếu được mời mà không đi, nên gửi lời chúc mừng hoặc gửi phong bì qua người quen nếu thân. Ở khu phố, việc có mặt dù ngắn quan trọng hơn giá trị phong bì. Gia chủ thường thông cảm với người bận việc nếu được báo trước.
Nhà có tang nhưng hẻm quá hẹp thì nên làm thế nào?
Nhiều gia đình ở hẻm hẹp chọn quàn tại nhà tang lễ, chỉ làm lễ nhỏ ở nhà. Nếu vẫn muốn quàn tại nhà, nên trao đổi với tổ dân phố về cách bố trí để chừa lối đi, chỗ để xe cho khách. Hàng xóm thường sẵn lòng giúp nếu được nói rõ từ đầu.
Người theo tôn giáo khác có nên đến viếng đám tang của hàng xóm không?
Viếng tang là cách bày tỏ tình cảm với người mất và gia đình, không đòi hỏi cùng tín ngưỡng. Bạn có thể đứng nghiêm, cúi đầu thay vì thắp nhang nếu không muốn, và nói lời chia buồn. Gia đình có tang thường trân trọng sự có mặt hơn là hình thức.
Đám giỗ có cần báo trước với hàng xóm như đám cưới không?
Đám giỗ vài mâm trong nhà thường không cần báo rộng. Nếu đám đông, khách để xe tràn ra hẻm hoặc phải kê bàn ra ngoài, nên báo nhà sát bên và đối diện trước một hai ngày. Một lời báo trước luôn dễ được thông cảm hơn một lời xin lỗi sau.