Bờ sông Sài Gòn ở phía đông phường Bình Lợi Trung không phải một công viên liền mạch mà là chuỗi những đầu đường, khoảng đất trống, bãi cỏ và lối đi nhỏ dẫn ra mép nước, xen giữa nhà dân, kho bãi và cơ sở làm ăn. Với cư dân một phường nhà ống, hẻm hẹp, những khoảng ấy là nơi hiếm hoi nhìn được trời rộng, đón gió sông và để trẻ con chạy nhảy mà không vướng xe cộ.
Bài này viết cho người muốn dùng bờ sông một cách dễ chịu và an toàn: buổi nào ra là đẹp, những hoạt động người trong phường hay làm, điều gì nên tránh, và câu chuyện giữ gìn mảng xanh ven sông giữa lúc thành phố đang tính chuyện chỉnh trang. Phần cây cầu Bình Lợi và đường đi qua cầu có ở chuyên mục đường sá; ở đây chỉ nói về dòng sông và mép nước.
Một phường quay lưng ra sông, nay bắt đầu quay mặt lại
Suốt nhiều thập niên, khu dân cư phía bắc Bình Thạnh cũ lớn lên theo các trục đường, chứ không theo dòng sông. Nhà mở cửa ra hẻm, ra đường; mặt sau mới hướng về phía nước. Bờ sông vì thế thành chỗ của kho bãi, bến nhỏ, vườn cũ chưa xây, có nơi thành chỗ đổ xà bần. Người đi ngang trên đường lớn hầu như không biết cách đó vài trăm mét là một khúc sông rộng.
Những năm gần đây, cách nhìn đã khác. Thành phố nhiều lần nói tới việc trả lại không gian ven sông Sài Gòn cho người dân, làm lối đi bộ, mảng xanh dọc hai bờ theo từng đoạn. Ở phường, những con đường dẫn ra sông được người dân dùng nhiều hơn vào buổi chiều; các quán nước, quán cà phê có chỗ ngồi nhìn ra sông xuất hiện ở vài nơi. Bờ sông dần được nhìn như tài sản chung chứ không phải cái sân sau.
Dù vậy, cần nói rõ: phần lớn đất sát mép nước vẫn thuộc quyền sử dụng của hộ dân, doanh nghiệp hoặc đang chờ quy hoạch. Không phải khoảng trống nào trông như bãi cỏ cũng là đất công được tự do vào. Người đi dạo nên chọn những lối đi rõ ràng, không băng qua rào chắn, không vào khu đất có người quản lý khi chưa được phép.
Nếu chưa biết lối nào ra sông, cách đơn giản nhất là hỏi người bán quán nước hay ông bà ngồi trước cửa trong những con hẻm gần sông. Người ở lâu biết đầu đường nào thoáng, chỗ nào có bóng cây, chỗ nào lầy lội sau mưa nên tránh.
Những việc người trong phường hay làm ở bờ sông
Hóng gió và ngắm sông. Đây là lý do phổ biến nhất. Sau giờ làm, nhiều người chạy xe ra đầu đường sát sông, dựng xe, ngồi trên yên hay trên ghế nhựa của quán nước, nhìn sà lan, ghe chở vật liệu chạy ngang, nhìn đèn bên kia sông bật dần lên. Gió sông chiều thường mát hơn hẳn trong hẻm, nhất là mùa khô.
Câu cá. Ven sông Sài Gòn và cửa các con rạch luôn có người ngồi câu, phần lớn là người lớn tuổi hoặc người làm ca về nghỉ. Câu ở đây chủ yếu là thú vui, ít ai trông vào để có bữa. Người câu lâu năm thường chọn giờ nước đứng, lúc triều chuyển từ lên sang xuống hay ngược lại.
Đi bộ, tập thể dục. Ở những đoạn có lối đi bằng phẳng, sáng sớm có người đi bộ, chạy chậm, tập dưỡng sinh. Không khí ven sông lúc tinh mơ trong lành hơn mặt đường lớn đã đông xe.
Cho trẻ con chơi. Bãi cỏ hay khoảng sân rộng gần sông là chỗ chạy nhảy, thả diều mùa gió, đạp xe tập đi cho trẻ. Đây cũng là nơi cần người lớn để mắt nhiều nhất, vì mép nước không phải chỗ nào cũng có lan can.
Chụp ảnh. Khúc sông có cầu, có tàu bè, có hoàng hôn là nền ảnh quen của sinh viên và các cặp đôi. Chụp ảnh nên tránh đứng sát mép bờ dốc, tránh trèo lên kết cấu cầu hay khu vực đường sắt.
Giờ ra sông theo mùa: gợi ý cho người mới
Mỗi mùa có giờ đẹp riêng. Bảng dưới là gợi ý dựa trên nhịp thời tiết chung của TP Hồ Chí Minh, không phải quy định gì cả; thực tế mỗi ngày còn tuỳ mây, gió và con nước:
| Thời điểm | Mùa khô (khoảng tháng 12 – 4) | Mùa mưa (khoảng tháng 5 – 11) |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Mát, trời trong, hợp đi bộ và tập thể dục | Thường là lúc đẹp nhất trong ngày, trước khi mây kéo tới |
| Giữa trưa | Nắng gắt, ít bóng cây, nên tránh | Oi, có thể có giông bất chợt, không nên ở ngoài trống |
| Chiều muộn | Gió sông mạnh, hoàng hôn đẹp, đông người nhất | Hay trùng giờ mưa rào, cần theo dõi trời trước khi ra |
| Tối | Dễ chịu, nhưng thiếu đèn ở nhiều đoạn | Ẩm, nhiều muỗi; một số tối triều lớn nước sát mép bờ |
Điểm chung của mọi mùa: buổi tối nhiều đoạn bờ chưa có đèn chiếu sáng đầy đủ, nên đi theo nhóm, đi những lối quen và mang đèn pin nhỏ hoặc dùng đèn điện thoại khi cần.
Những tối triều cường cuối năm, mép nước có thể dâng sát lối đi, bùn trơn hơn thường lệ. Người đi câu và các gia đình có trẻ nhỏ nên lùi vào phía trong, nhất là ở những đoạn bờ đất chưa có kè.
Mảng xanh ven sông: thứ mất đi thì khó lấy lại
Trong một phường mà gần như mọi mét vuông đất đều đã xây kín, dải cây ven sông Sài Gòn và ven sông Vàm Thuật là một trong số ít mảng xanh còn lại. Những bụi tre, hàng dừa nước, cây bần, cỏ dại mọc ven mép nước không chỉ làm mát mà còn giữ đất bờ, che bớt bụi và là chỗ trú của chim nhỏ. Người lớn tuổi trong phường còn nhớ thời ven sông là vườn cây ăn trái, ao cá, rặng dừa nước dài.
Mảng xanh ven sông dễ mất theo những cách rất nhỏ: một khoảnh được san lấp để làm bãi giữ xe, một đoạn bờ bị đổ đất, đổ xà bần để lấn thêm, một hàng cây bị chặt vì vướng việc xây dựng. Từng việc riêng lẻ trông không đáng kể, cộng lại qua nhiều năm thì bờ sông trơ trụi, nóng hơn và dễ sạt hơn.
Các định hướng chỉnh trang ven sông của thành phố đều nhắc tới hành lang bảo vệ bờ sông, nơi hạn chế xây dựng mới để dành cho cây xanh, lối đi và an toàn công trình. Cụ thể đoạn nào được làm trước, làm theo thiết kế gì, cần chờ thông báo chính thức; người dân có thể hỏi tại phường khi thấy có hoạt động san lấp, xây dựng bất thường ở sát mép nước.
Giữ bờ sông sạch: việc nhỏ ai cũng làm được
Rác ở bờ sông đến từ hai nguồn: người ra chơi bỏ lại và rác từ thượng nguồn, từ các con rạch trôi về, mắc vào bờ khi triều rút. Phần thứ hai cần thành phố và cả lưu vực cùng xử lý, còn phần thứ nhất thì mỗi người đều làm được ngay:
- Mang túi đựng rác theo khi ra ngồi bờ sông, đem về bỏ đúng chỗ thay vì để lại hay ném xuống nước.
- Người đi câu gom lại dây cước, lưỡi câu hỏng, hộp mồi; dây cước bỏ lại quấn chân chim, mắc vào chân vịt ghe nhỏ.
- Quán nước ven sông bố trí thùng rác có nắp, nhắc khách không vứt ly nhựa, ống hút xuống bờ.
- Không đốt rác, đốt cỏ ở bờ sông; khói bay vào khu dân cư và lửa có thể lan ra bãi cỏ khô mùa nắng.
- Khi thấy xe chở xà bần, rác thải đổ trộm ở bờ sông, ghi lại thời gian, vị trí và báo cho phường hoặc tổ dân phố.
Những đợt ra quân dọn rác ven sông do đoàn thanh niên, tổ dân phố hay nhóm tình nguyện tổ chức là dịp tốt để người mới đến làm quen khu phố. Một buổi sáng nhặt rác cùng hàng xóm thường giúp người ta gắn với nơi mình ở hơn nhiều lời giới thiệu.
Kinh doanh ven sông: lợi thế và những điều cần cân nhắc
Quán cà phê, quán nước, quán ăn có chỗ ngồi nhìn ra sông luôn có sức hút riêng, nhất là với sinh viên và người đi làm trẻ trong khu vực. Người tính mở hàng ven sông thường được lợi ở khung cảnh và gió mát, khách chịu ngồi lâu vào chiều tối và cuối tuần.
Đổi lại, có những điều cần tính trước. Mặt bằng sát sông dễ chịu ảnh hưởng triều cường, nền đất mềm, đường vào thường là đường nhỏ, khó chỗ để xe cho khách. Muỗi buổi tối, mưa giông bất chợt mùa mưa, gió mạnh mùa khô đều ảnh hưởng tới khách ngồi ngoài trời. Thủ tục về đất đai, xây dựng, cấp phép kinh doanh ở khu vực ven sông cũng có thể chặt chẽ hơn do nằm trong hành lang bảo vệ, nên cần tìm hiểu tại phường và cơ quan chuyên môn trước khi đầu tư lớn.
Một điều nữa là trách nhiệm với dòng sông. Quán ven sông thải nước rửa, rác thức ăn đúng cách, không lấn ra mép nước để kê thêm bàn, sẽ giữ được khung cảnh là thứ hút khách của chính mình. Bờ sông bẩn, có mùi thì không cảnh đẹp nào giữ chân khách lâu được.
Bờ sông trong nhịp sống của phường
Đối với người sống lâu năm, bờ sông còn là nơi gắn với nhiều kỷ niệm: tuổi thơ tắm sông khi nước còn trong, những đêm rằm ra ngồi nhìn trăng, những buổi đứng xem nước lên mùa triều. Nay sông không còn là chỗ tắm, nhưng vẫn là chỗ người ta tìm đến khi muốn đổi không khí mà không cần đi xa.
Với người mới đến, nhất là sinh viên và người đi làm thuê trọ, bờ sông là cách dễ nhất để thấy phường mình ở không chỉ là những dãy nhà san sát. Một buổi chiều ngồi nhìn sà lan chạy qua, nghe tiếng còi tàu hoả trên cây cầu sắt, là đủ để thấy chỗ ở có một bản sắc riêng. Giữ cho những khoảng ấy sạch, an toàn và mở cho mọi người là chuyện của cả phường, chứ không riêng ai.
Cũng nên nhớ rằng bờ sông là nơi nhiều người cùng dùng với những nhu cầu khác nhau. Người câu cá cần yên tĩnh, trẻ con cần chỗ chạy, quán nước cần khách, người già cần lối đi bằng phẳng. Mở nhạc vừa phải, dắt xe gọn vào lề, nhường lối cho người đi bộ, không để chó chạy rông sát chỗ đông trẻ nhỏ là những phép lịch sự đơn giản giúp khoảng không gian chung này dễ chịu cho tất cả. Một bờ sông được nhiều người quý thì cũng được nhiều người giữ.
Câu hỏi thường gặp
Bờ sông Sài Gòn ở phường Bình Lợi Trung có công viên không?
Hiện chưa có một công viên ven sông liền mạch trên địa bàn phường; bờ sông là chuỗi đầu đường, khoảng trống và lối đi nhỏ xen với nhà dân, kho bãi. Các kế hoạch chỉnh trang ven sông của thành phố làm theo từng đoạn, nên cần theo dõi thông báo chính thức.
Câu cá ở sông Sài Gòn có bị cấm không?
Câu cá giải trí bằng cần câu ven sông là hoạt động phổ biến. Tuy vậy, không câu ở khu vực có biển cấm, gần công trình cầu, đường sắt hay bến bãi có người quản lý, và tuyệt đối không dùng kích điện, chất nổ, hoá chất để bắt cá vì đó là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.
Có nên cho trẻ em ra chơi ở bờ sông không?
Có thể, nếu luôn có người lớn đi kèm và chọn khoảng sân, bãi cỏ cách xa mép nước. Nhiều đoạn bờ không có lan can, đất bờ trơn sau mưa hay khi triều rút, nên không để trẻ chơi một mình hay chạy sát mép sông dù chỉ một lúc.
Giờ nào ra bờ sông đẹp nhất?
Mùa khô thì chiều muộn là lúc gió mát và hoàng hôn đẹp nhất; sáng sớm hợp đi bộ, tập thể dục. Mùa mưa nên ra buổi sáng vì chiều hay có mưa rào, giông bất chợt; khi trời kéo mây đen thì nên rời chỗ trống ven sông ngay.
Thấy người đổ xà bần, rác ra bờ sông thì báo ở đâu?
Bạn có thể báo với tổ dân phố, khu phố hoặc Uỷ ban nhân dân phường Bình Lợi Trung, kèm thời gian, vị trí và hình ảnh nếu chụp được an toàn. Không nên tự can thiệp trực tiếp nếu có nguy cơ xô xát.
Mở quán cà phê ven sông cần lưu ý gì?
Ngoài thủ tục đăng ký kinh doanh thông thường, cần tìm hiểu quy định về hành lang bảo vệ bờ sông, khả năng ngập triều, nền đất, chỗ để xe và cách thu gom nước thải, rác thải. Nên hỏi tại phường và cơ quan chuyên môn trước khi sửa chữa, xây dựng mặt bằng.