Ở phường Bình Lợi Trung, nước sông Sài Gòn và sông Vàm Thuật lên xuống mỗi ngày hai lần theo thuỷ triều, và cao nhất vào những ngày quanh rằm và mùng một âm lịch. Trong năm, triều cường mạnh nhất thường rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 dương lịch; các đỉnh triều cao thường xuất hiện vào chiều tối hoặc sáng sớm.
Biết đọc con nước giúp người trong phường tránh được nhiều phiền toái: không dắt xe qua đoạn hẻm trũng đúng giờ nước đứng, không để đồ dưới đất những đêm triều lớn, chọn giờ đi làm về hợp lý. Bài này giải thích cơ chế, cách đọc bản tin triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn, và cách sắp việc nhà theo lịch nước.
Nước lớn, nước ròng: cơ chế đơn giản
Thuỷ triều sinh ra do lực hút của mặt trăng và mặt trời lên nước biển. Ở vùng biển phía nam, triều có dạng bán nhật triều không đều: mỗi ngày thường có hai lần nước lên, hai lần nước xuống, và hai lần lên không cao bằng nhau. Sóng triều từ biển đi ngược vào các cửa sông, theo sông Nhà Bè, sông Sài Gòn lên tới đoạn qua Bình Thạnh cũ.
Người Nam Bộ gọi lúc nước dâng là nước lớn, lúc nước rút là nước ròng. Khoảng giữa hai lúc ấy là lúc nước đứng, mặt sông như đứng yên trước khi đổi chiều. Ở đoạn sông qua phía bắc Bình Thạnh, có thể thấy rõ dòng chảy đổi hướng: lục bình, rác trôi xuôi về phía hạ lưu khi nước ròng, rồi lại trôi ngược lên khi nước lớn.
Giờ nước lớn mỗi ngày lùi dần, trung bình khoảng gần một giờ so với hôm trước, vì chu kỳ mặt trăng dài hơn một ngày mặt trời một chút. Vì vậy không thể nhớ một giờ cố định cho cả tháng; cần xem bảng dự báo, hoặc ít nhất nhớ quy luật: quanh rằm và mùng một nước lên cao hơn, quanh mùng tám và hai mươi ba âm lịch nước kém hơn.
Con nước trong một tháng âm lịch
Bảng dưới tóm quy luật quen thuộc mà người sống ven sông Sài Gòn hay dùng để ước chừng. Đây là quy luật chung; mực nước thực tế còn phụ thuộc mùa trong năm, lượng nước thượng nguồn và gió:
| Thời điểm âm lịch | Tên gọi dân gian | Mực nước so với trung bình | Lưu ý cho người trong phường |
|---|---|---|---|
| Khoảng 29 – mùng 3 | Con nước đầu tháng (nước rong) | Cao | Để ý các buổi chiều tối, nhất là các tháng cuối năm |
| Khoảng mùng 7 – 10 | Nước kém | Thấp hơn | Thời gian thích hợp để sửa cống, dọn rãnh trong hẻm |
| Khoảng 13 – 18 | Con nước rằm (nước rong) | Cao, thường cao nhất tháng | Kê đồ, dắt xe lên cao trước giờ đỉnh triều |
| Khoảng 22 – 25 | Nước kém | Thấp hơn | Nước ròng sâu, rạch dễ bốc mùi khi lộ bùn |
Quy luật này giải thích vì sao người lớn tuổi trong phường hay nhìn lịch âm khi tính chuyện làm đám, chuyện dọn nhà vào mùa cuối năm. Họ không cần thuộc bảng số, chỉ cần biết "rằm tháng chín, tháng mười nước lớn" là đủ để chuẩn bị.
Với người trẻ dùng lịch dương, có thể đặt nhắc nhở trên điện thoại vào các ngày rằm, mùng một trong khoảng tháng 9 đến tháng 12, rồi xem bản tin triều cụ thể của ngày đó.
Vì sao triều cường mạnh nhất vào cuối năm
Cuối năm dương lịch là lúc mực nước biển vùng phía nam ở mức cao trong chu kỳ năm, cộng thêm ảnh hưởng của gió mùa. Đây cũng là cuối mùa mưa, khi nước thượng nguồn đổ về còn nhiều và các hồ chứa có thể phải điều tiết xả nước. Ba yếu tố cộng lại khiến các đỉnh triều tháng 10, 11 thường cao hơn hẳn giữa năm.
Khi đỉnh triều vượt mức báo động, nước sông dâng lên sát mép bờ kè, tràn qua những chỗ bờ thấp, và quan trọng hơn là chảy ngược vào hệ thống cống. Miệng cống trên đường, vốn để nước mưa chảy ra, lúc ấy lại thành chỗ nước sông trào lên. Người ta gọi đó là ngập do triều, khác với ngập do mưa, dù nhiều hôm cả hai xảy ra cùng lúc.
Sang mùa khô, đỉnh triều thường thấp hơn, nhưng nước ròng sâu hơn. Đó là lúc các đoạn rạch nông lộ đáy bùn, mùi khó chịu tăng lên. Như vậy, mỗi mùa con nước mang một kiểu phiền toái khác nhau cho người sống cạnh sông rạch.
Đọc bản tin triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn
Bản tin dự báo triều cho khu vực TP Hồ Chí Minh thường được Đài Khí tượng Thuỷ văn khu vực Nam Bộ phát hành và báo chí đăng lại. Đọc theo thứ tự sau để rút ra điều mình cần:
- Tìm tên trạm đo. Bản tin cho TP Hồ Chí Minh thường dẫn số liệu tại trạm Phú An trên sông Sài Gòn, gần khu vực Bình Thạnh cũ, nên khá sát với tình hình quanh phường.
- Xem mực nước đỉnh triều dự báo, tính bằng mét, và giờ xuất hiện. Thường có hai đỉnh trong ngày; đỉnh nào cao hơn và rơi vào giờ nào là điều quan trọng nhất.
- So với mức báo động. Bản tin ghi rõ đỉnh triều ở dưới mức báo động, ở mức báo động I, II hay III, hoặc vượt báo động III. Mức càng cao, nước càng dễ tràn bờ và trào lên từ cống.
- Xem số ngày kéo dài. Một đợt triều cường thường kéo dài vài ngày quanh rằm hoặc mùng một, mực nước lớn nhất thường rơi vào giữa đợt.
- Đọc kèm dự báo mưa. Nếu bản tin thời tiết báo có mưa vào chiều tối đúng giờ đỉnh triều, khả năng ngập ở hẻm trũng tăng lên rõ rệt.
Không cần thuộc các con số tuyệt đối. Sau một hai mùa quan sát, mỗi gia đình sẽ tự biết: mức báo động nào thì hẻm nhà mình bắt đầu có nước, mức nào thì nước vào tới bậc thềm. Ghi lại vài dòng trong sổ hay điện thoại mỗi lần ngập là cách học nhanh nhất.
Sắp việc nhà theo con nước
Một số thói quen nhỏ của người ở lâu năm trong các hẻm trũng ven sông, áp dụng được ngay trong những ngày triều cường:
- Xe máy: dắt lên chỗ cao hoặc gửi ở bãi trên đường lớn trước giờ đỉnh triều; nước ngập ống xả, ngập lọc gió là nguyên nhân hay gặp khiến xe chết máy.
- Ổ điện, ổ cắm tầng trệt: nên đặt cao; những đêm triều lớn, rút phích các thiết bị đặt sát sàn.
- Đồ đạc: kê kệ, tủ, thùng gạo lên cao vài tấc; để sẵn vài tấm ván hoặc kệ nhựa cho những tuần cuối năm.
- Lối đi: tránh đi qua đoạn hẻm trũng khi nước đang đứng; nắp cống có thể bị đẩy lệch mà không nhìn thấy dưới nước.
- Giờ về nhà: nếu đỉnh triều rơi vào khoảng tan tầm, về sớm hơn hoặc muộn hơn một chút có khi tránh được cả đoạn nước.
- Buôn bán: hàng quán ở hẻm thấp nên chuẩn bị bao cát nhỏ hoặc tấm chắn cửa, và kê hàng hoá khỏi mặt sàn trong đợt triều.
Những việc này nghe nhỏ nhưng tiết kiệm đáng kể tiền sửa xe, sửa đồ điện và công dọn dẹp sau mỗi đợt nước. Phần chuẩn bị nhà cửa kỹ hơn cho mùa mưa ngập được viết ở bài riêng trong chuyên mục.
Những ngộ nhận phổ biến về triều cường
Ngộ nhận thứ nhất: "trời không mưa thì không ngập". Ngập do triều có thể xảy ra vào một buổi tối trời khô ráo, chỉ vì nước sông dâng cao và trào qua cống. Nhiều người mới đến phường bất ngờ khi thấy đường ướt sũng mà không có một hạt mưa.
Ngộ nhận thứ hai: "nhà gần sông mới ngập triều". Nước triều đi theo hệ thống cống và rạch vào sâu trong khu dân cư, nên một con hẻm cách sông cả cây số vẫn có thể bị nước trào lên nếu nền thấp và cống thông với rạch.
Ngộ nhận thứ ba: "năm nay triều thấp thì năm sau cũng thấp". Mực triều thay đổi theo chu kỳ dài của mặt trăng, theo diễn biến mực nước biển và theo lượng nước thượng nguồn. Có năm đỉnh triều lập mức cao mới, có năm thấp hơn. Mỗi mùa cuối năm nên xem lại dự báo, đừng dựa vào trí nhớ năm trước.
Con nước và nhịp sống ven sông
Trước khi có bản tin trên điện thoại, người ở ven sông Sài Gòn đọc nước bằng mắt. Nhìn chân cầu, nhìn bậc đá ở bến, nhìn lục bình trôi xuôi hay trôi ngược là biết nước đang lên hay đang xuống. Người đi câu chọn giờ nước đứng, người có ghe nhỏ chọn giờ nước lớn để vào rạch, giờ nước ròng để ra sông cho thuận dòng.
Ngày nay ghe vào rạch hầu như không còn, nhưng nhịp ấy vẫn ẩn trong đời sống phường. Hàng quán ở đầu hẻm thấp quen dọn sớm vào những tối triều lớn. Người bán hàng rong biết con hẻm nào nên tránh vào giờ nào. Tổ dân phố nhắc nhau kiểm tra nắp cống trước mùa triều cuối năm. Đó là thứ kiến thức địa phương không có trong sách, chỉ có ở người sống lâu cạnh nước.
Với người mới chuyển đến từ nơi khác, nhất là từ vùng không có triều, nên dành vài tuần đầu để quan sát: buổi tối nào mặt đường ướt dù không mưa, giờ nào nước sông sát mép kè. Từ đó tự rút ra lịch của riêng con hẻm mình. Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày âm lịch, giờ và mực nước nhìn thấy, sau một mùa sẽ đáng tin hơn bất kỳ lời đồn nào.
Triều cường, mưa lớn và xả lũ: khi ba thứ gặp nhau
Triều đơn lẻ. Chỉ có triều cường, không mưa, không xả lũ: nước có thể trào lên ở những điểm thấp nhất, thường rút sau một vài giờ khi qua đỉnh.
Triều gặp mưa. Mưa lớn đúng giờ triều đứng cao là tổ hợp gây ngập hay gặp nhất ở các hẻm trũng. Nước mưa không thoát được ra rạch, ra sông, nên đọng lại lâu hơn hẳn so với một trận mưa vào giờ nước ròng.
Triều gặp xả lũ thượng nguồn. Khi hồ chứa phía trên phải xả nước vào cuối mùa mưa, mực nước sông nền đã cao, đỉnh triều cộng thêm phần ấy. Cơ quan chức năng thường cảnh báo trước để người ở vùng trũng ven sông chuẩn bị.
Cả ba cùng lúc. Hiếm hơn nhưng nặng nhất. Những ngày này nên theo sát thông báo của phường, chuẩn bị chỗ để xe, đồ đạc và điện an toàn từ trước, không đợi nước vào nhà mới xoay xở.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Bình Lợi Trung thường lên vào giờ nào?
Giờ đỉnh triều thay đổi theo từng ngày, lùi dần mỗi ngày gần một giờ. Trong mùa triều cường cuối năm, các đỉnh triều lớn thường rơi vào chiều tối hoặc sáng sớm. Muốn biết chính xác, hãy xem bản tin dự báo triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn cho ngày đó.
Trạm Phú An là gì và có liên quan gì tới phường?
Phú An là trạm đo mực nước trên sông Sài Gòn mà các bản tin triều của TP Hồ Chí Minh thường dẫn. Trạm nằm ở khu vực Bình Thạnh cũ, nên số liệu tại đây khá sát với mực nước sông đoạn chảy qua phía đông phường Bình Lợi Trung.
Mức báo động I, II, III nghĩa là gì?
Đó là các ngưỡng mực nước do cơ quan chức năng quy định để cảnh báo. Mức càng cao thì nguy cơ nước tràn bờ, trào cống và ngập khu thấp càng lớn. Bản tin triều luôn so đỉnh triều dự báo với các ngưỡng này để người dân biết mức độ.
Có ứng dụng nào xem lịch triều cho TP Hồ Chí Minh không?
Có nhiều nguồn: trang của cơ quan khí tượng thuỷ văn, báo chí đăng lại bản tin hằng ngày, và một số ứng dụng thời tiết có mục thuỷ triều. Nên ưu tiên bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn vì có đối chiếu với mức báo động chính thức.
Vì sao rằm tháng giêng hay rằm tháng bảy nước không lớn bằng rằm tháng chín, tháng mười?
Vì mực triều còn phụ thuộc mùa trong năm. Các tháng cuối năm dương lịch, ứng với khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, mực nước biển nền cao hơn, nước thượng nguồn còn nhiều, nên cùng là con nước rằm mà đỉnh triều cao hơn hẳn.
Nhà nằm trên đường lớn như Phạm Văn Đồng có bị ảnh hưởng triều không?
Các trục đường lớn mới làm thường có cao độ tốt hơn hẻm cũ nên ít bị nước triều trực tiếp. Tuy vậy, hẻm nhánh và các khu nhà thấp nằm sau mặt tiền vẫn có thể chịu ảnh hưởng, tuỳ cao độ nền và hệ thống cống từng khu.