Phần lớn các trận ngập ở hẻm trong phường Bình Lợi Trung không do một nguyên nhân mà do ba thứ cộng lại: nền hẻm và nền nhà thấp hơn mặt đường xung quanh, cống trong hẻm nhỏ hoặc bị rác làm nghẹt, và nước ở rạch, ở sông đang đứng cao nên cống không xả ra được. Mưa to vào giờ triều lớn thì nước lâu rút nhất; mưa vào giờ nước ròng thì thường rút trong ít phút.
Bài này đi từ nguyên nhân tới việc làm được: nhận ra hẻm mình thuộc kiểu ngập nào, chuẩn bị nhà trước mùa mưa, xử lý trong lúc nước đang lên, và dọn dẹp sau đó sao cho an toàn. Chuyện lịch triều cường, chuyện dự án rạch Xuyên Tâm được viết ở các bài khác cùng chuyên mục; ở đây tập trung vào căn nhà và con hẻm.
Ba kiểu ngập hay gặp trong phường
Ngập "chớp nhoáng" sau mưa rào. Mưa lớn trong nửa giờ, nước dồn vào hẻm nhanh hơn cống kịp thu. Kiểu này thường rút sau mười lăm đến ba mươi phút khi tạnh mưa, nếu cống thông và nước sông không cao. Phiền nhưng ít thiệt hại, chủ yếu là ướt xe, ướt chân.
Ngập kéo dài do mưa gặp triều. Mưa rơi đúng lúc nước rạch, nước sông đang lớn. Cống không xả được, nước đứng lại cả giờ, có khi lâu hơn. Đây là kiểu ngập gây hư đồ đạc, chết máy xe và làm nhiều hộ ở hẻm trũng mệt mỏi nhất.
Ngập do nước trào từ cống. Không mưa mà vẫn có nước, do triều cường dâng lên theo cống ngầm rồi trào qua miệng cống ở chỗ thấp. Kiểu này hay gặp vào các tối triều lớn cuối năm, đặc biệt ở hẻm gần rạch.
Nhận diện hẻm mình. Sau một mùa mưa, mỗi hộ thường tự biết hẻm mình thuộc kiểu nào. Nếu mới đến, hỏi hàng xóm hai câu là đủ: mưa to thì nước rút bao lâu, và tối rằm tháng mười có nước không.
Vì sao hẻm thấp hơn đường
Phần lớn hẻm trong các Phường 5, 11, 13 cũ hình thành từ lối mòn giữa vườn, giữa ruộng, rồi được tráng xi măng, đổ bê tông dần theo nhu cầu. Trong khi đó, các trục đường lớn như Phạm Văn Đồng được làm mới với cao độ tính toán. Các tuyến đường cũ được sửa nhiều lần, mỗi lần lớp nhựa mới lại dày thêm.
Kết quả là nhiều hẻm cũ thấp hơn đường chính, nhiều căn nhà cũ thấp hơn mặt hẻm. Nước mưa đi theo quy luật đơn giản nhất: chảy từ chỗ cao xuống chỗ thấp. Một con hẻm thấp không chỉ nhận nước rơi trên chính nó mà còn nhận nước chảy tràn từ đường lớn vào.
Khi hẻm được nâng cấp, mặt hẻm mới lại cao hơn nền nhà hai bên một lần nữa. Có những căn nhà đã qua hai, ba lần như thế, đến nay phải bước xuống mới vào được phòng khách. Đây là lý do người trong phường hay nói chuyện "nâng nền" mỗi khi sửa nhà, và là bài toán không có lời giải chung cho mọi hộ.
Chuẩn bị nhà trước mùa mưa
Khoảng tháng 4, tháng 5, trước khi những cơn mưa đầu mùa tới, là lúc thích hợp để làm các việc dưới đây. Thứ tự đi từ việc rẻ, nhanh tới việc tốn kém hơn:
- Dọn rãnh và hố ga trước nhà. Lá cây, túi ni lông, cát tích suốt mùa khô làm nghẹt miệng thu nước ngay trận mưa đầu tiên.
- Kiểm tra ống thoát mái và máng xối. Ống bị nứt, bị nghẹt lá sẽ làm nước tràn xuống tường, thấm vào nhà.
- Kiểm tra ống thoát sàn tầng trệt. Nhà thấp hơn hẻm nên cân nhắc lắp van một chiều cho ống thoát, để nước từ cống không trào ngược vào nhà qua lỗ thoát sàn khi triều lên.
- Nâng ổ cắm, công tắc, cầu dao tầng trệt lên cao. Việc này nên nhờ thợ điện có kinh nghiệm làm, không tự đục tường đi dây.
- Chuẩn bị tấm chắn cửa. Có thể là tấm phai bằng gỗ, nhôm, nhựa đặt vào rãnh ở khung cửa, hoặc vài bao cát nhỏ.
- Sắp xếp lại đồ ở tầng trệt. Giấy tờ, đồ điện, gạo, quần áo nên lên kệ cao hoặc lên tầng trên.
- Nếu đang tính sửa nhà, cân nhắc nâng nền. Đây là quyết định lớn, cần thợ có kinh nghiệm tính cao độ cửa, cầu thang, trần và cần làm thủ tục sửa chữa theo quy định.
Không cần làm hết một lúc. Chỉ riêng việc dọn rãnh, kê đồ và lắp van một chiều đã giảm phần lớn thiệt hại cho nhiều nhà ở hẻm trũng.
Trong lúc nước đang lên
Khi nước bắt đầu vào hẻm, ưu tiên là an toàn của người, sau mới đến đồ đạc. Một số nguyên tắc nên dặn cả nhà, kể cả trẻ lớn và người giúp việc:
- Điện trước tiên: nếu nước có khả năng vào tới ổ cắm, ngắt cầu dao tầng trệt khi tay và chân còn khô. Không chạm thiết bị điện khi đang đứng trong nước.
- Không lội qua chỗ không nhìn thấy đáy: nắp hố ga, nắp cống có thể bị nước đẩy bật; đoạn hẻm sát rạch có thể có hố sâu.
- Xe máy: không cố chạy qua đoạn ngập sâu. Nước vào ống xả, vào lọc gió dễ làm chết máy; dắt xe với máy tắt an toàn hơn.
- Trẻ em: không cho trẻ chơi trong nước ngập. Nước từ cống và rạch chứa nhiều chất bẩn, và có thể có dây điện rò ở đâu đó.
- Người già, người bệnh: đưa lên chỗ cao, chuẩn bị sẵn thuốc thường dùng, đèn pin, điện thoại đã sạc.
- Hàng xóm: nhà có tầng lầu có thể giúp nhà bên cạnh gửi tạm xe, đồ. Ở phường này, chuyện "gửi nhờ" khi nước lên vẫn là nếp quen.
Nếu thấy dây điện đứt, trụ điện nghiêng, hay có người gặp nạn, hãy gọi số khẩn cấp và báo ngay cho tổ dân phố. Đừng tự xử lý điện trong nước.
Sau khi nước rút: dọn sao cho an toàn
Nước rút để lại một lớp bùn mỏng, mùi hôi và độ ẩm kéo dài. Việc đầu tiên là mở cửa cho thông gió, sau đó dọn bùn khi còn ướt vì khô rồi sẽ bám chặt. Dùng nước sạch rửa sàn, rồi lau bằng chất tẩy rửa thông thường. Chú ý không trộn lẫn các loại chất tẩy với nhau vì có thể sinh khí độc.
Trước khi đóng lại cầu dao, kiểm tra ổ cắm và thiết bị điện đã khô hẳn. Đồ điện bị ngâm nước, như quạt, tủ lạnh, máy giặt, không nên cắm điện ngay; nhờ thợ kiểm tra. Xe máy đã ngập nên được thay nhớt, vệ sinh lọc gió và kiểm tra hệ thống điện trước khi chạy tiếp quãng xa.
Đồ ăn, nước uống đã tiếp xúc với nước ngập nên bỏ. Thùng chứa nước sinh hoạt bị nước bẩn tràn vào cần súc rửa. Sau đó vài ngày, để ý vết nứt mới ở chân tường, sàn bị phồng, cửa gỗ bị cong — đó là dấu hiệu nước đã ngấm sâu và cần sửa trước mùa mưa năm sau.
Mức độ ngập và việc nên làm
Bảng dưới gợi ý cách phản ứng theo mực nước thấy trong hẻm. Mỗi nhà có cao độ khác nhau nên hãy tự điều chỉnh theo kinh nghiệm của mình:
| Mực nước thấy được | Nguy cơ chính | Việc nên làm ngay |
|---|---|---|
| Ướt mặt hẻm, dưới mắt cá | Trơn trượt, nước bắn vào xe | Đi chậm, tránh nắp cống, kiểm tra rãnh trước nhà |
| Tới mắt cá, bắt đầu sát bậc thềm | Nước có thể tràn vào nhà thấp | Đặt tấm chắn cửa, kê đồ, dắt xe lên chỗ cao |
| Tới bắp chân | Xe chết máy, đồ điện tầng trệt bị ngâm | Ngắt điện tầng trệt, đưa người già, trẻ nhỏ lên cao |
| Trên đầu gối | Nguy hiểm khi di chuyển, rò điện | Không ra đường nếu không cần, theo dõi thông báo, sẵn sàng liên hệ hỗ trợ |
Đa số trận ngập trong phường dừng ở hai mức đầu, nhưng chính vì quen như vậy mà nhiều người chủ quan. Một năm có vài lần nước lên cao hơn thường lệ, và những lần ấy là lúc các bước chuẩn bị từ trước phát huy tác dụng.
Chuyện chung của cả khu phố
Không nhà nào chống ngập được một mình. Một hộ nâng nền cao có thể khiến nước dồn sang nhà bên cạnh; một hố ga bị lấp bởi bậc tam cấp xây lấn có thể làm cả đoạn hẻm đọng nước. Vì vậy, chuyện thoát nước nên được bàn ở cấp khu phố: hố ga nào hay nghẹt, đoạn nào cần nạo vét, nhà nào sắp sửa có ảnh hưởng tới cao độ chung.
Ở nhiều khu phố, các buổi họp dân trước mùa mưa là dịp để đề xuất phường và đơn vị quản lý thoát nước kiểm tra, nạo vét cống hẻm. Người dân góp ý càng cụ thể, như "hố ga trước số nhà nào, nghẹt từ tháng nào", thì việc xử lý càng nhanh.
Cuối cùng, thói quen bỏ rác đúng chỗ là phần đóng góp rẻ nhất mà hiệu quả nhất. Một túi ni lông vứt xuống rãnh hôm nay có thể là thứ chặn miệng cống vào trận mưa lớn tuần sau.
Xe máy, đồ điện và giấy tờ: ba thứ hay thiệt hại nhất
Với phần lớn gia đình trong phường, tài sản dễ hỏng nhất khi ngập không phải là bàn ghế mà là chiếc xe máy để ở tầng trệt, các ổ cắm thấp sát nền và giấy tờ cất trong tủ dưới. Xe máy là phương tiện kiếm sống của nhiều người làm giao hàng, chạy xe công nghệ, buôn bán nhỏ; một lần chết máy giữa nước có thể mất cả ngày công. Kinh nghiệm chung của người ở hẻm trũng là đưa xe lên chỗ cao khi bản tin báo triều lớn trùng mưa, không cố nổ máy chạy qua đoạn nước sâu, và nếu xe đã ngập thì đẩy vào chỗ khô, không đề máy, để thợ kiểm tra lọc gió, bugi, nhớt trước khi chạy lại.
Ổ cắm, công tắc nên được dời lên cao hơn mức nước từng ngập ít nhất một khoảng an toàn; tủ lạnh, máy giặt kê lên bệ. Giấy tờ quan trọng như sổ nhà, hợp đồng thuê, giấy khai sinh, bằng cấp nên cho vào túi chống nước, cất ở tầng trên hoặc ngăn cao nhất. Chụp lại bản sao lưu trên điện thoại cũng là cách phòng hờ rẻ mà hiệu quả. Với cửa hàng, hàng hoá đóng thùng giấy nên kê trên pa-lét, không xếp sát nền, vì nước chỉ cần thấm vài phân là cả lô hàng hỏng. Sau mỗi mùa mưa, ghi lại mức nước cao nhất từng thấy trong nhà để năm sau biết nên kê đồ cao bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Mưa bao lâu thì hẻm ở Bình Lợi Trung bắt đầu ngập?
Không có con số chung vì mỗi hẻm có cao độ và cống khác nhau. Với hẻm trũng, một cơn mưa lớn kéo dài khoảng nửa giờ đã có thể làm nước đọng, nhất là khi trùng giờ triều lớn. Hỏi hàng xóm ở lâu là cách biết nhanh nhất.
Van một chiều cho ống thoát sàn có tác dụng không?
Van một chiều ngăn nước từ cống chảy ngược vào nhà qua lỗ thoát sàn khi nước bên ngoài cao hơn. Với nhà thấp hơn mặt hẻm, đây là biện pháp khá hiệu quả và không quá tốn kém; nên nhờ thợ lắp đúng loại và vệ sinh định kỳ.
Có nên tự nâng nền nhà để chống ngập?
Nâng nền là việc lớn, ảnh hưởng tới chiều cao trần, cửa, cầu thang và cả nhà bên cạnh. Cần thợ có kinh nghiệm tính toán, và cần tìm hiểu thủ tục sửa chữa nhà theo quy định hiện hành tại phường trước khi làm.
Xe máy bị ngập nước nên làm gì?
Không cố nổ máy khi xe vừa ngập sâu. Dắt xe ra chỗ khô, đưa tới tiệm sửa để kiểm tra lọc gió, bugi, nhớt máy và hệ thống điện. Nổ máy khi trong máy còn nước có thể làm hư hỏng nặng hơn.
Báo cống nghẹt ở hẻm cho ai?
Có thể báo tổ dân phố, ban điều hành khu phố hoặc phản ánh tới UBND phường qua bộ phận tiếp dân và các kênh trực tuyến của thành phố. Nên ghi rõ vị trí, kèm ảnh và mô tả tình trạng nghẹt để việc xử lý nhanh hơn.
Nước ngập có gây bệnh không?
Nước ngập trộn lẫn nước cống, rác và chất thải nên có thể gây bệnh ngoài da, bệnh đường ruột nếu tiếp xúc lâu hoặc vô tình nuốt phải. Sau khi lội nước nên rửa chân tay bằng xà phòng; có vết thương hở thì nên đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu sưng đỏ.