Rạch Xuyên Tâm là con rạch đô thị chạy từ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè lên phía bắc tới cửa sông Vàm Thuật; đoạn cuối của nó đi qua phần Phường 11 và Phường 13 cũ, nay thuộc phường Bình Lợi Trung. Từ năm 2025 thành phố triển khai dự án nạo vét, cải tạo môi trường và làm hạ tầng hai bờ rạch, chia thành nhiều gói thầu; gói ở đoạn cuối gần sông Vàm Thuật nằm trên địa bàn Phường 13 cũ của Bình Thạnh và Phường 5 cũ của Gò Vấp.
Với người trong phường, con rạch này vừa là đường thoát nước mưa, vừa là nguồn mùi, rác và muỗi suốt nhiều năm. Bài này kể lại con rạch từ góc người dân ở hai bên: nó vốn là gì, vì sao xuống cấp, dự án cải tạo gồm những gì theo thông tin đã công bố, và khi công trình đang làm thì cuộc sống hai bờ thay đổi ra sao.
Một con rạch nối hai hệ thống nước
Tên "Xuyên Tâm" gợi đúng bản chất của con rạch: nó cắt ngang qua lòng quận Bình Thạnh cũ theo hướng nam – bắc, nối hai hệ thống nước lớn. Đầu phía nam là kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, con kênh nổi tiếng đã được cải tạo từ nhiều năm trước. Đầu phía bắc là sông Vàm Thuật, nơi nước đổ ra rồi nhập vào sông Sài Gòn.
Theo thông tin dự án do thành phố công bố, trục chính của rạch dài hơn 6,6 km, kèm ba nhánh là rạch Cầu Sơn, rạch Bình Lợi và rạch Bình Triệu với tổng chiều dài hơn 2,2 km. Trong đó nhánh rạch Bình Lợi và nhánh Bình Triệu mang tên những vùng đất ở phía bắc Bình Thạnh cũ, gần với địa bàn phường hiện nay.
Vì nối hai đầu như vậy, rạch Xuyên Tâm nhận nước mưa của một vùng dân cư rất rộng. Khi lòng rạch thông thoáng, nước thoát về hai phía tương đối nhanh. Khi lòng rạch bị lấn, bị bồi lắng và đầy rác, cả vùng phía trên chịu chung cảnh nước rút chậm. Đó là lý do con rạch được nhắc tới mỗi khi bàn về chống ngập ở phía bắc Bình Thạnh cũ.
Vì sao con rạch xuống cấp qua nhiều năm
Nhà lấn ra mặt nước. Trong nhiều thập niên, dân cư đổ về Sài Gòn tìm việc và chỗ ở, nhà dựng ven rồi lấn dần ra rạch, có nơi cất trên cột ngay trên mặt nước. Lòng rạch hẹp lại, dòng chảy yếu đi, còn nhà thì không có hệ thống thu gom nước thải đúng nghĩa.
Nước thải sinh hoạt đổ thẳng xuống rạch. Ở những dãy nhà sát mép nước, nước thải từ nhà vệ sinh, bếp thường đi thẳng xuống rạch. Khi dòng chảy yếu, chất thải không được cuốn đi mà lắng xuống đáy, sinh mùi, nhất là lúc nước ròng để lộ bùn.
Rác thải. Túi ni lông, chai nhựa, xốp, đồ cũ bị vứt hoặc trôi xuống rạch, mắc lại ở chân cầu, ở cửa cống. Rác không chỉ gây mất vệ sinh mà còn chặn đường nước, làm ngập thêm khi mưa.
Dự án kéo dài. Việc cải tạo rạch Xuyên Tâm đã được nêu ra từ lâu, nhưng do khối lượng giải toả lớn và chi phí cao nên chậm nhiều năm. Báo chí thành phố từng gọi đây là dự án chậm tiến độ; trong thời gian chờ, người dân hai bờ vừa sống với ô nhiễm vừa không dám sửa nhà vì chờ giải toả.
Dự án cải tạo: những điểm đã được công bố
Thông tin dưới đây tổng hợp từ các bản tin chính thức và báo chí thành phố trong năm 2025. Chi tiết kỹ thuật và tiến độ có thể đã điều chỉnh; khi cần chắc chắn, hãy xem thông báo mới nhất của chủ đầu tư và của phường:
- Chủ đầu tư: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị thành phố.
- Phạm vi: trục chính từ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè tới cửa sông Vàm Thuật, cùng ba nhánh Cầu Sơn, Bình Lợi, Bình Triệu.
- Mục tiêu: nạo vét lòng rạch, cải tạo môi trường, xây dựng hạ tầng hai bờ để nước thoát tốt hơn và chấm dứt cảnh nhà lụp xụp trên mặt nước.
- Cách chia: dự án được chia làm ba gói thi công. Gói ở đoạn cuối, dài khoảng 1.300 m, nằm trên địa bàn Phường 13 cũ của Bình Thạnh và Phường 5 cũ của Gò Vấp, khởi công trong năm 2025.
- Giải toả: đây là phần nặng nhất. Riêng phía Bình Thạnh cũ có khoảng hai nghìn trường hợp bị thu hồi đất theo các con số báo chí đưa tin.
- Quy mô vốn: thuộc nhóm dự án lớn của thành phố, tổng mức đầu tư được báo chí nêu ở mức hơn mười bảy nghìn tỷ đồng cho giai đoạn nhiều năm.
Các gói thi công không chạy cùng tốc độ. Báo chí cuối năm 2025 phản ánh có gói đã làm được nhiều hạng mục, có gói mới dừng ở dọn mặt bằng. Người dân ở từng đoạn rạch vì thế sẽ thấy cảnh rất khác nhau: đoạn này đã có cừ thép, máy đào; đoạn kia vẫn là nhà cũ chờ di dời.
Sống cạnh công trường: những thay đổi hằng ngày
Khi gói thầu đi vào thi công, đời sống hai bờ thay đổi rõ. Máy đào, xe chở đất, cừ thép xuất hiện trong những con hẻm vốn chỉ vừa xe máy. Một số lối đi tạm bị rào lại, người dân phải đi vòng. Tiếng máy đóng cừ, máy bơm, máy cắt có thể kéo dài trong ngày, và bụi bùn khô bay lên khi trời nắng.
Với hộ kinh doanh nhỏ trong hẻm, công trường thường có nghĩa là ít khách đi ngang hơn trong một thời gian. Với gia đình có người già, trẻ nhỏ, cần để ý lối đi an toàn, nhất là buổi tối khi rào chắn khó thấy. Hộ nào có thắc mắc về ranh giải toả, lối đi, hư hại nhà do thi công thì nên phản ánh qua bộ phận tiếp dân của phường hoặc kênh tiếp nhận của chủ đầu tư, kèm ảnh chụp và thời điểm cụ thể.
Mặt khác, chính những ngày công trường là lúc thấy rõ lòng rạch thật sự ra sao. Khi nước được bơm cạn ở một đoạn để làm kè, lớp bùn đen và rác tích tụ nhiều năm lộ ra, giải thích vì sao mùi khó chịu kéo dài bao lâu nay. Người ở lâu năm thường nhìn cảnh ấy với cảm giác lẫn lộn: phiền, nhưng cũng mong.
Trước, trong và sau cải tạo: kỳ vọng hợp lý
Không nên kỳ vọng con rạch sẽ trong xanh như suối ngay sau khi xong công trình. Bảng dưới phân biệt điều dự án có thể giải quyết và điều phụ thuộc vào thói quen của chính cư dân:
| Vấn đề | Trước cải tạo | Dự án có thể giải quyết | Điều vẫn phụ thuộc người dân |
|---|---|---|---|
| Lòng rạch hẹp, bồi lắng | Nhiều đoạn bị lấn, nông | Nạo vét, mở rộng lòng dẫn, làm kè | Không lấn chiếm hành lang mới sau khi xong |
| Nước thải đổ thẳng | Phổ biến ở nhà sát rạch | Giải toả nhà trên mặt nước, làm hạ tầng hai bờ | Đấu nối nước thải đúng chỗ, không xả trộm |
| Rác | Mắc ở chân cầu, cửa cống | Có thể dễ vớt, dễ thu gom hơn | Không vứt rác xuống rạch, xuống cống |
| Ngập khi mưa | Nước rút chậm | Lòng dẫn rộng giúp thoát nhanh hơn | Phụ thuộc thêm triều sông và cống trong hẻm |
| Cảnh quan | Nhà lụp xụp, lối đi tạm | Đường, cây xanh hai bờ theo thiết kế | Giữ gìn, không biến bờ rạch thành bãi để đồ |
Kinh nghiệm của kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, đầu kia của chính con rạch này, cho thấy cải tạo có thể đổi hẳn bộ mặt một vùng. Nhưng kênh đó cũng có những thời điểm cá chết, nước đen trở lại sau mưa lớn, nhắc rằng hạ tầng chỉ là một nửa câu chuyện.
Rạch và chuyện ngập ở phía bắc phường
Đoạn cuối rạch Xuyên Tâm đổ ra sông Vàm Thuật, mà Vàm Thuật lại chịu triều của sông Sài Gòn. Khi triều lên cao, nước ở cửa rạch đứng cao, nước từ trong rạch khó chảy ra. Nếu đúng lúc ấy có mưa lớn, nước mưa từ các hẻm đổ vào rạch nhưng không đi đâu được, nên dâng lên và tràn ngược vào những chỗ trũng.
Nạo vét và mở rộng lòng rạch giúp rạch chứa được nhiều nước hơn trong lúc chờ triều rút, và thoát nhanh hơn khi triều xuống. Tuy vậy, chuyện chống ngập do triều ở quy mô thành phố còn liên quan tới các công trình khác như cống kiểm soát triều, đê bao, hệ thống cống thoát nước trên đường. Một con rạch cải tạo tốt không tự nó chấm dứt hẳn ngập, nhưng là một mắt xích không thể thiếu.
Với người sống ở khu thấp gần rạch, điều nên làm trong giai đoạn chuyển tiếp là theo dõi lịch triều, giữ cống trước nhà thông thoáng, và báo cho tổ dân phố khi thấy đoạn rạch hay miệng cống bị nghẹt rác, nhất là trước mùa triều cường cuối năm.
Người dân nên theo dõi và hỏi những gì
Nhà có nằm trong ranh dự án không. Ranh thu hồi đất được xác định theo hồ sơ dự án, không theo lời truyền miệng. Hộ nào nghi nhà mình bị ảnh hưởng nên hỏi trực tiếp tại phường hoặc nơi tiếp nhận hồ sơ bồi thường, đề nghị xem bản vẽ ranh.
Lịch thi công đoạn gần nhà. Biết trước khi nào đóng cừ, khi nào đổ bê tông giúp sắp xếp việc buôn bán, việc đưa đón con. Thông báo thường được dán tại khu phố hoặc phát qua tổ dân phố.
Lối đi tạm và an toàn. Nếu lối đi tạm trơn, tối, thiếu rào, hãy phản ánh ngay. Đây là chuyện an toàn, không phải chuyện phiền hà nhỏ.
Hư hại nhà do thi công. Nứt tường, lún nền gần chỗ đóng cừ cần được chụp ảnh, ghi ngày và báo cho đơn vị thi công cùng phường càng sớm càng tốt. Có ảnh chụp tình trạng nhà trước khi thi công càng tốt.
Thông tin chính thức. Con số tiến độ, vốn, ngày hoàn thành nên lấy từ thông báo của chủ đầu tư, của thành phố hoặc báo chí chính thống, tránh tin đồn trên mạng xã hội.
Con rạch trong trí nhớ người ở lâu năm
Người lớn tuổi ở phía bắc Bình Thạnh cũ còn nhớ thời con rạch rộng hơn, hai bờ là vườn, ao, ghe nhỏ có thể vào sâu chở hàng. Theo năm tháng, khi dân đến ở ngày một đông, đất ven rạch được chia nhỏ, nhà cất lên sát nhau, con rạch thu lại thành một dải nước hẹp nằm khuất sau dãy nhà. Những ký ức ấy không phải là số liệu chính xác, nhưng giúp hiểu vì sao người dân thường nói muốn thấy con rạch được "trả lại" như xưa, chứ không chỉ được làm sạch.
Cũng vì thế mà ý kiến hai bờ về dự án không giống nhau. Hộ sống trên mặt nước nhiều năm lo chuyện chỗ ở mới, chuyện đi làm, đi học của con khi phải dời đi xa. Hộ ở hàng nhà phía sau thì mong công trình xong sớm để hết mùi, hết ngập. Hiểu cả hai phía giúp việc vận động trong khu phố bớt căng thẳng, và giúp người ngoài nhìn con rạch không chỉ như một hạng mục kỹ thuật mà còn là chuyện của nhiều gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Rạch Xuyên Tâm có chảy qua phường Bình Lợi Trung không?
Có. Theo các bản tin về dự án, rạch Xuyên Tâm đi qua nhiều phường của Bình Thạnh cũ, trong đó có Phường 11 và Phường 13 cũ, nay thuộc phường Bình Lợi Trung. Đoạn cuối gần cửa sông Vàm Thuật nằm ở phần Phường 13 cũ.
Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm bao giờ xong?
Mỗi gói thi công có tiến độ riêng và đã được điều chỉnh nhiều lần. Báo chí năm 2025 đưa tin gói đoạn cuối có thời gian thi công khoảng 450 ngày kể từ khi khởi công. Mốc hoàn thành chính xác nên xem thông báo mới nhất của chủ đầu tư.
Nhà nằm cạnh rạch nhưng ngoài ranh giải toả có được hỗ trợ gì không?
Chính sách bồi thường, hỗ trợ áp dụng cho phần đất bị thu hồi theo quy định hiện hành. Nhà ngoài ranh mà bị hư hại do thi công thì thường giải quyết theo trách nhiệm của đơn vị thi công; hãy lập biên bản và báo phường sớm.
Sau khi cải tạo, rạch có hết mùi không?
Mùi giảm nhiều khi lòng rạch được nạo vét và nước thải không còn đổ thẳng từ nhà trên mặt nước. Tuy vậy, nếu vẫn còn xả trộm nước thải hay vứt rác, mùi có thể quay lại vào những lúc nước ròng hoặc trời nóng kéo dài.
Rạch Bình Lợi là rạch nào?
Rạch Bình Lợi là một trong ba nhánh của hệ thống rạch Xuyên Tâm được nêu trong dự án cải tạo, cùng với rạch Cầu Sơn và rạch Bình Triệu. Tên nhánh gắn với vùng Bình Lợi ở phía bắc Bình Thạnh cũ, nơi có cầu Bình Lợi và đường Bình Lợi.
Muốn phản ánh rác hay lấn chiếm bờ rạch thì làm thế nào?
Cách thường dùng là báo tổ dân phố, ban điều hành khu phố, hoặc phản ánh tới UBND phường qua bộ phận tiếp dân hay các kênh trực tuyến của thành phố. Nên kèm ảnh, vị trí cụ thể và thời gian để việc xử lý nhanh hơn.