Nắng nóng đô thị ở Bình Lợi Trung: nhà ống, hẻm hẹp và cách làm mát

Phường Bình Lợi Trung có sông Sài Gòn và sông Vàm Thuật ở hai phía, nhưng trong lòng phường vẫn nóng như nhiều khu nội thành khác vì nhà ống xây san sát, hẻm hẹp, mái tôn và bê tông hấp nhiệt cả ngày rồi toả ra ban đêm. Hiện tượng này thường gọi là đảo nhiệt đô thị: khu dày nhà nóng hơn khu thoáng, có nhiều cây và mặt nước.

Bài này giải thích vì sao một căn nhà cách sông vài trăm mét vẫn có thể ngột ngạt, rồi đi vào những cách làm mát hợp với nhà ống trong hẻm: từ việc rẻ như che nắng hướng tây, đến việc tốn kém hơn như chống nóng mái, làm giếng trời. Cuối bài là những dấu hiệu sức khoẻ cần để ý trong mùa nắng gắt.

Vì sao trong hẻm nóng hơn ngoài bờ sông

Mặt nước sông rộng hấp thụ nhiệt chậm và toả ra chậm, gió thổi trên sông ít bị cản. Vì vậy đứng ở bờ sông Sài Gòn buổi chiều thường thấy mát. Nhưng chỉ cần đi vào vài con hẻm, nơi nhà ba bốn tầng đứng sát nhau, gió gần như không lọt vào được, còn tường và mặt hẻm bê tông tích nhiệt từ sáng tới chiều.

Ban đêm, những bề mặt ấy toả nhiệt ngược lại, nên trong hẻm mát chậm hơn nhiều so với ngoài sông. Máy lạnh của các nhà xung quanh thổi hơi nóng ra hẻm càng làm không khí nóng thêm. Đó là lý do có những đêm tháng 4, ra bờ sông thấy dễ chịu, về tới nhà lại oi bức.

Mái tôn là phần nóng nhất. Tôn mỏng không có lớp cách nhiệt hấp nắng rất nhanh, tầng trên cùng dưới mái tôn có thể nóng như lò vào đầu giờ chiều. Nhà ống hẹp ngang, sâu dài, ít cửa sổ hai bên, nên không khí nóng khó thoát ra.

Che nắng trước, làm mát sau

Hướng tây là kẻ thù chính. Nhà có mặt tiền hoặc mặt hậu hướng tây nhận nắng gắt nhất vào buổi chiều. Rèm dày, lam che nắng, tấm chắn bên ngoài cửa kính giúp chặn nhiệt trước khi nó vào nhà. Che bên ngoài hiệu quả hơn che bên trong.

Mái là nơi đáng đầu tư nhất. Lớp cách nhiệt dưới mái tôn, tôn có lớp xốp, hoặc làm thêm một lớp mái che cách mái chính một khoảng để gió lùa qua đều giúp giảm đáng kể nhiệt xuống tầng trên. Sơn phản nhiệt màu sáng trên mái bê tông cũng là cách nhiều nhà chọn.

Cây xanh trên sân thượng và ban công. Chậu cây, giàn leo che bớt nắng cho tường và sàn, đồng thời làm mát không khí nhờ hơi nước. Lưu ý trọng lượng chậu đất trên mái cũ và chống thấm trước khi trồng nhiều.

Giếng trời và thông gió theo chiều đứng. Nhà ống thiếu cửa hai bên thì có thể tạo luồng gió theo chiều đứng: khí nóng bốc lên, thoát qua ô thoáng trên cao, kéo khí mát hơn từ dưới vào. Đây là việc cần thợ có kinh nghiệm thiết kế để không làm dột khi mưa.

Các cách làm mát nhà ống: so sánh nhanh

Mỗi nhà có điều kiện khác nhau. Bảng so sánh tương đối giữa các cách thường gặp, không nêu giá vì chi phí phụ thuộc vật liệu và thợ từng nơi:

Phần lớn nhà trong phường dùng máy lạnh cho phòng ngủ. Làm tốt các bước che nắng và cách nhiệt trước giúp máy lạnh chạy nhẹ hơn, đỡ tiền điện và đỡ thổi thêm hơi nóng ra hẻm.

Máy lạnh, tiền điện và an toàn điện mùa nóng

Mùa nắng là mùa hoá đơn điện tăng. Biểu giá điện sinh hoạt tính theo bậc thang, dùng càng nhiều thì những số điện sau càng đắt, nên một vài thay đổi nhỏ cũng có ý nghĩa: để nhiệt độ máy lạnh vừa phải thay vì quá thấp, đóng kín cửa phòng khi chạy máy, vệ sinh lưới lọc định kỳ, kết hợp quạt để không khí lưu thông.

Nhà ống trong hẻm thường có hệ thống điện được làm qua nhiều đợt, dây cũ, ổ cắm nối dài nhiều tầng. Khi bật cùng lúc máy lạnh, bếp điện, máy nước nóng, dây có thể quá tải và nóng lên. Mùa nóng cũng là mùa cần để ý phòng cháy: không sạc xe điện, pin trong lối đi chung hay qua đêm không người trông, kiểm tra ổ cắm có dấu hiệu cháy đen, thay dây cũ bằng dây đúng tiết diện.

Với dãy phòng trọ, chủ nhà nên kiểm tra tổng công suất mà hệ thống điện chịu được trước khi cho mỗi phòng lắp máy lạnh. Người thuê nên hỏi rõ cách tính tiền điện và tình trạng dây điện trong phòng.

Sức khoẻ trong những ngày nắng gắt

Nắng nóng kéo dài ảnh hưởng nhiều nhất tới người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, người làm việc ngoài trời như giao hàng, xây dựng, bán hàng rong. Những điều dưới đây là khuyến cáo chung, không thay cho lời khuyên của bác sĩ:

• Uống nước đều trong ngày, không đợi khát mới uống; người làm ngoài trời cần nhiều hơn.
• Hạn chế ra nắng vào khoảng giữa trưa đến đầu giờ chiều; nếu phải ra, đội mũ rộng vành, mặc áo sáng màu, thoáng.
• Không để trẻ em, người già ở lại trong xe đóng kín cửa dưới nắng dù chỉ vài phút.
• Để ý dấu hiệu say nắng, say nóng: chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ, lú lẫn, ngừng ra mồ hôi. Khi đó đưa người vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể và liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu nếu nặng.
• Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về việc uống nước và dùng thuốc trong mùa nóng.

Ở phường đông dân, quan tâm hàng xóm là một phần của chống nóng. Một cụ già sống một mình trong căn phòng trên tầng áp mái có thể gặp nguy mà không ai hay. Hỏi thăm nhau trong những ngày nắng đỉnh điểm là việc nhỏ nhưng thiết thực.

Bờ sông và mảng xanh: chỗ trốn nóng chung

Trong một phường nhà dày như Bình Lợi Trung, những khoảng trống ven sông Sài Gòn, ven sông Vàm Thuật và hai bờ rạch sau cải tạo là nơi mát nhất mà ai cũng có thể ra. Buổi chiều tối mùa khô, nhiều gia đình ra ngồi gần mép nước, trẻ con chạy chơi, người lớn đi bộ. Dải cây dọc các trục đường lớn như Phạm Văn Đồng cũng góp phần che bớt nắng cho người đi đường.

Mỗi mét bờ sông được giữ làm không gian chung, mỗi hàng cây được trồng thêm trong hẻm là một phần chống đảo nhiệt cho cả phường. Ngược lại, lấn chiếm bờ, bê tông hoá mọi khoảng đất trống làm khu dân cư nóng thêm. Chuyện mảng xanh có bài riêng trong chuyên mục; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng nắng nóng không chỉ là chuyện từng nhà mà là chuyện cả khu.

Chống nóng cho phòng trọ và nhà thuê

Người thuê trọ thường không được phép sửa mái, khoét tường. Vẫn có những cách làm mát không cần đụng tới kết cấu: dán phim cách nhiệt cho cửa kính hướng nắng, treo rèm dày, đặt quạt hút ở cửa sổ để đẩy khí nóng ra, giảm số thiết bị toả nhiệt chạy cùng lúc. Chọn phòng ở tầng giữa thay vì tầng áp mái tôn cũng là cách tránh nóng ngay từ lúc tìm phòng.

Khi đi xem phòng vào mùa khô, hãy đến lúc đầu giờ chiều và đứng trong phòng vài phút. Sờ trần, sờ tường hướng tây, xem có cửa sổ mở ra khoảng thoáng hay chỉ nhìn vào tường nhà bên. Một phòng mát tự nhiên giúp tiết kiệm tiền điện cả năm, đáng cân nhắc hơn vài tiện nghi nhỏ khác.

Trong dãy trọ, nhiều cách làm mát hiệu quả nhất lại là việc chung. Hành lang có mái che lấy sáng bằng tôn nhựa trong suốt thường biến thành lò sưởi giữa trưa; chủ nhà thay bằng vật liệu cách nhiệt hoặc mở thêm khe thoáng ở đầu hồi là cả dãy dễ chịu hơn. Người thuê có thể thoả thuận với nhau giờ phơi đồ, giờ nấu nướng để bớt hơi nóng và hơi ẩm dồn vào hành lang, và đề nghị chủ nhà trồng một giàn cây leo ở sân hay đầu lối đi nếu có đất. Những đề nghị nhỏ, hợp lý, có lợi cho cả hai bên thường dễ được đồng ý hơn là yêu cầu sửa lớn.

Nắng nóng và chuyện buôn bán, làm việc ngoài trời

Phường có nhiều người sống bằng công việc ngoài trời: giao hàng, chạy xe ôm công nghệ, bán hàng rong, thợ hồ, thợ điện nước đi làm từng nhà. Với họ, mùa nắng gắt không chỉ là chuyện khó chịu mà là chuyện sức khoẻ và thu nhập. Cách làm phổ biến là dời bớt việc nặng sang sáng sớm và chiều muộn, mang theo bình nước lớn, áo chống nắng sáng màu, và nghỉ ngắn dưới bóng cây hay trong cửa hàng tiện lợi vào giữa trưa.

Các quán nước, tiệm tạp hoá đầu hẻm thường là chỗ dừng chân quen của những người này. Nhiều nơi để sẵn bình trà đá, ghế nhựa dưới mái hiên, một nét đẹp rất Sài Gòn vẫn còn trong các con hẻm của phường. Người bán hàng ăn ngoài vỉa hè cũng phải lưu ý hơn với thực phẩm trong mùa nóng: đồ tươi sống để lâu ngoài trời nhanh hỏng, đá lạnh cần nguồn sạch, thức ăn nấu sẵn nên bán trong ngày. Đó vừa là chuyện giữ khách, vừa là chuyện an toàn cho người ăn.

Chủ các xưởng nhỏ, kho hàng trong phường nên tính tới thông gió, quạt hút, giờ nghỉ cho người làm khi nhiệt độ lên cao. Một xưởng mái tôn không cách nhiệt giữa tháng 4 có thể nóng tới mức làm năng suất giảm và người làm dễ kiệt sức. Đầu tư cách nhiệt mái và thông gió thường hoàn vốn nhanh nhờ giảm tiền điện quạt, máy lạnh và giữ được người làm lâu dài.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhà gần sông mà vẫn nóng?

Gió sông chỉ vào được những nhà có mặt hướng ra khoảng trống. Nhà ống trong hẻm sâu bị các dãy nhà khác che gió, tường và mái bê tông tích nhiệt cả ngày, nên vẫn nóng dù cách sông không xa. Thông gió theo chiều đứng và cách nhiệt mái giúp cải thiện đáng kể.

Sơn chống nóng mái có hiệu quả không?

Sơn phản nhiệt màu sáng giúp mái hấp thụ ít nhiệt hơn, cải thiện rõ cho tầng trên cùng của mái bê tông. Hiệu quả giảm dần theo thời gian do bụi bẩn và thời tiết, nên cần vệ sinh và sơn lại định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Trồng cây trên sân thượng có làm thấm nhà không?

Có thể, nếu sân thượng chưa chống thấm tốt hoặc chậu đặt trực tiếp lên sàn, nước tưới đọng lâu ngày. Nên chống thấm trước, kê chậu lên giá cho thoát nước và tính tải trọng của đất ướt với mái nhà cũ.

Làm sao biết người nhà bị say nắng?

Các dấu hiệu thường gặp là chóng mặt, nhức đầu, buồn nôn, da nóng đỏ, mệt lả, có thể lú lẫn. Khi nghi say nắng, đưa người vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể và liên hệ cơ sở y tế; nếu bất tỉnh hoặc co giật thì gọi cấp cứu ngay.

Có nên để máy lạnh thật lạnh cho nhanh mát?

Hạ nhiệt độ cài đặt quá thấp không làm phòng mát nhanh hơn bao nhiêu mà tốn điện hơn, và chênh lệch lớn khi ra vào phòng dễ gây mệt. Cài mức vừa phải, kết hợp quạt và đóng kín phòng thường hiệu quả hơn.

Đi xem phòng trọ thế nào để tránh phòng nóng?

Nên đến vào đầu giờ chiều mùa khô, sờ trần và tường hướng tây, xem phòng có cửa sổ mở ra khoảng thoáng không, phòng nằm ngay dưới mái tôn hay không. Hỏi chủ nhà về cách nhiệt mái và cách tính tiền điện trước khi ký hợp đồng.