Ở phường Bình Lợi Trung, rác, nước thải và muỗi không phải ba chuyện riêng: rác vứt xuống đường trôi vào cống làm nghẹt đường nước, nước thải đổ thẳng xuống rạch làm rạch bốc mùi, còn nước đọng lại sau mưa ở chỗ cống tắc, ở chậu, lốp xe cũ là nơi muỗi đẻ trứng. Giải được khâu đầu thì hai khâu sau nhẹ đi nhiều.
Những công trình lớn như cải tạo rạch Xuyên Tâm do thành phố làm, nhưng cống trong hẻm có thông hay không, rạch có thêm rác hay không, muỗi có ít đi hay không lại phụ thuộc rất nhiều vào thói quen của từng nhà, từng dãy trọ, từng quán ăn. Bài này đi qua từng khâu, với những việc làm được ngay, không cần chờ ai.
Một túi ni lông đi đâu sau khi rơi xuống đường
Hãy theo một túi ni lông bị gió thổi khỏi xe rác, hay bị ai đó vứt xuống mép hẻm. Trận mưa chiều cuốn nó vào miệng cống. Ở đó, nó mắc lại cùng lá cây, ống hút, hộp xốp, cát từ công trình. Vài tuần sau, miệng cống chỉ còn một khe nhỏ cho nước chảy qua. Một trận mưa lớn đến, nước không xuống kịp, con hẻm ngập tới mắt cá chân dù rạch và sông lúc đó không hề cao.
Phần rác lọt qua được cống thì theo đường ống ra rạch. Ở rạch, nó mắc vào chân cầu, vào cửa xả, vào những đoạn lòng rạch hẹp. Khi nước ròng, bãi bùn lộ ra cùng rác, mùi bốc lên. Khi triều lên, một phần rác bị đẩy ngược vào, một phần trôi ra Vàm Thuật, ra sông Sài Gòn, mắc vào bờ ở những nơi người ta ra hóng gió.
Câu chuyện ấy lặp lại hằng ngày với hàng nghìn túi, chai, hộp. Không có con rạch nào, dù được cải tạo đẹp đến đâu, chịu được dòng rác như vậy mãi. Vì thế những người làm công tác môi trường thường nói: chống ngập đô thị bắt đầu từ thùng rác trước cửa nhà.
Phân loại rác tại nhà: làm cho đúng mà không rối
Vì sao phải phân loại. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 yêu cầu hộ gia đình phân loại rác sinh hoạt tại nguồn, và TP Hồ Chí Minh đang triển khai theo lộ trình. Cách làm cụ thể, giờ thu gom, loại túi hay thùng dùng cho từng nhóm rác ở mỗi khu phố có thể khác nhau, nên cần theo hướng dẫn của phường và đơn vị thu gom tại chỗ.
Nhóm rác thực phẩm. Gồm thức ăn thừa, vỏ trái cây, rau củ hỏng, bã trà, bã cà phê. Nhóm này nặng mùi, dễ thu hút chuột, ruồi, nên để trong túi buộc kín hoặc thùng có nắp, bỏ ra đúng giờ thu gom thay vì để qua đêm trước cửa.
Nhóm rác tái chế được. Giấy, bìa các-tông, chai nhựa, lon kim loại, đồ nhựa cứng. Nên rửa sơ, để khô, làm dẹp cho gọn. Ở nhiều con hẻm, những người thu mua ve chai vẫn đi gom loại rác này; giữ riêng giúp họ làm việc dễ hơn và giảm lượng rác phải chôn lấp.
Nhóm rác còn lại. Túi ni lông bẩn, tã giấy, sành sứ vỡ, hộp xốp dính thức ăn. Đây là nhóm cần giảm nhiều nhất: mang túi vải khi đi chợ, dùng hộp riêng khi mua đồ ăn mang về là những cách giảm đơn giản.
Rác đặc biệt. Pin, bóng đèn, bình xịt côn trùng, dầu nhớt thải, thuốc hết hạn, sơn thừa không nên bỏ chung với rác thường, càng không đổ xuống cống. Hỏi phường hoặc đơn vị thu gom về điểm nhận rác nguy hại khi có đợt tổ chức.
Nước thải: chuyện bồn cầu, bếp và cái cống trước nhà
Ở nhiều khu nhà cũ trong phường, nước thải nhà vệ sinh qua bể tự hoại rồi theo ống ra cống chung; nước rửa chén, nước giặt thì đi thẳng ra cống. Cống chung trong hẻm vừa dẫn nước mưa vừa dẫn nước thải sinh hoạt, cuối cùng đổ ra rạch. Ở những dãy nhà sát rạch, có nơi nước thải đi thẳng xuống mặt nước mà không qua cống nào.
Bể tự hoại lâu không hút sẽ đầy, chất thải tràn theo nước ra cống, vừa gây mùi trong nhà vừa làm nặng thêm ô nhiễm ở rạch. Nhiều gia đình chỉ nhớ tới bể phốt khi bồn cầu bị tắc hay trào ngược lúc nước triều lên. Hút bể định kỳ theo khuyến cáo của đơn vị dịch vụ, nhất là với nhà đông người hay dãy trọ, là việc nên đưa vào lịch.
Dầu mỡ bếp là thủ phạm ít ai để ý. Dầu chiên đổ vào bồn rửa nguội lại, đóng thành mảng bám trong ống và cống, kết với rác thành khối cứng. Quán ăn, hàng chiên rán trong hẻm thải dầu mỡ mỗi ngày thì cống trước cửa nghẹt nhanh hơn hẳn chỗ khác. Cách đơn giản là để dầu nguội, đổ vào chai lọ đậy kín rồi bỏ cùng rác, lau sạch chảo bằng giấy trước khi rửa, và với quán ăn thì lắp bẫy mỡ dưới bồn rửa, vệ sinh thường xuyên.
Mùi hôi bốc lên từ lỗ thoát sàn, nhất là vào những tối triều lên, cũng là chuyện quen ở nhiều nhà thấp trong phường. Nguyên nhân thường là ống thoát không có bẫy nước chặn mùi, hoặc bẫy bị khô do lâu không dùng, hoặc nước từ cống chung dâng ngược. Lắp phễu thu sàn có lưới chặn rác và bẫy mùi, đổ một ít nước vào các lỗ thoát ít dùng mỗi tuần, và với nhà rất thấp thì cân nhắc van một chiều trên đường ống ra cống, là những cách thợ điện nước trong khu hay làm. Khi sửa nhà, nên đặt đường thoát nước sao cho dễ thông tắc, có nắp kiểm tra, thay vì chôn kín dưới nền gạch.
Dãy trọ, quán ăn và xưởng nhỏ: những việc nên có
Phường có nhiều dãy phòng trọ cho sinh viên, người đi làm, nhiều quán ăn và cơ sở kinh doanh nhỏ trong hẻm. Lượng rác và nước thải từ những nơi này lớn hơn nhiều so với một hộ gia đình, nên vài việc dưới đây tạo khác biệt rõ:
- Chủ dãy trọ: đặt thùng rác có nắp ở chỗ chung, ghi rõ giờ đổ, nhắc người thuê phân loại; hút bể tự hoại định kỳ; không để người thuê đổ rác xuống khe giữa hai dãy nhà.
- Người thuê trọ: buộc kín túi rác, đổ đúng giờ; không đổ thức ăn thừa, dầu mỡ xuống bồn cầu, bồn rửa; báo chủ nhà khi thấy ống thoát có mùi hay chảy chậm.
- Quán ăn: lắp và vệ sinh bẫy mỡ; không quét rác, nước rửa sàn ra miệng cống; gom vỏ hộp, ly nhựa của khách vào thùng có nắp ngay khi khách rời bàn.
- Tiệm sửa xe, xưởng gỗ, cơ sở giặt là: thu dầu nhớt thải vào thùng riêng; quét mạt cưa, bụi gỗ thay vì xịt nước xuống cống; hỏi đơn vị chuyên môn về xử lý nước có hoá chất.
- Công trình sửa nhà: che chắn cát đá, không để trôi xuống cống khi mưa; xà bần phải thuê chở đi, không đổ ra bờ rạch, bờ sông.
Những việc này phần lớn không tốn kém, chỉ cần thành nếp. Một dãy trọ sạch, một quán ăn không để dầu mỡ tràn ra hẻm cũng là thứ giữ được người thuê và khách quen.
Muỗi và sốt xuất huyết: mùa mưa ở phường ven sông
Sốt xuất huyết là bệnh lưu hành ở TP Hồ Chí Minh, thường tăng vào mùa mưa. Muỗi vằn truyền bệnh hay đẻ trứng ở nước đọng tương đối sạch quanh nhà, chứ không chỉ ở cống rãnh bẩn như nhiều người nghĩ: chậu cây, khay hứng nước tủ lạnh, lu khạp không đậy, lốp xe cũ, vỏ chai lọ, máng xối đọng nước trên mái. Một khu phố nhà ống dày đặc, nhiều đồ đạc chất ngoài ban công, sân thượng, là môi trường thuận lợi cho chúng.
Muỗi thường cũng nhiều hơn ở những nhà gần rạch, gần bãi đất trống có cỏ rậm và vũng nước. Nhưng lăng quăng của muỗi vằn có thể nằm ngay trong một chậu hoa trên bậu cửa sổ tầng ba. Vì thế việc diệt lăng quăng quanh nhà mỗi tuần thường hiệu quả hơn bất kỳ loại nhang muỗi nào.
Ngành y tế thường xuyên khuyến cáo những việc đơn giản: đậy kín dụng cụ chứa nước, thay nước bình hoa, thả cá ăn lăng quăng vào lu nước lớn, lật úp hoặc bỏ đi các vật dụng có thể đọng nước, ngủ mùng kể cả ban ngày với trẻ nhỏ. Khi khu phố có đợt phun thuốc diệt muỗi, nên mở cửa để thuốc vào được các góc trong nhà theo hướng dẫn của đội phun.
Mười phút mỗi tuần để nhà bớt muỗi
Không cần làm gì phức tạp. Chọn một ngày cố định trong tuần, chẳng hạn sáng chủ nhật, và đi một vòng theo thứ tự dưới đây:
- Kiểm tra khay hứng nước dưới tủ lạnh, máy lạnh, đổ đi và lau khô.
- Thay nước bình hoa, chậu cây thuỷ sinh; với đĩa lót chậu cây thì đổ nước đọng hoặc rắc cát vào.
- Đậy kín lu, khạp, xô chứa nước; cái nào không dùng thì úp ngược.
- Lên sân thượng, ban công nhặt vỏ chai, hộp nhựa, lốp xe cũ; khơi máng xối nếu có lá cây làm tắc.
- Xem quanh cửa nhà, chân tường có vũng nước đọng, nắp cống hở; báo tổ dân phố nếu cống chung bị nghẹt.
Nếu người nhà sốt cao đột ngột, đau đầu, đau nhức người trong mùa mưa, nên đưa đi khám sớm tại cơ sở y tế thay vì tự mua thuốc hạ sốt uống kéo dài. Sốt xuất huyết có những giai đoạn nguy hiểm cần bác sĩ theo dõi; trang này không thay lời khuyên chuyên môn.
Khi việc vượt khỏi một nhà: báo đúng nơi, làm cùng nhau
Có những việc mỗi nhà không tự làm được: cống chung trong hẻm nghẹt lâu ngày, nắp cống vỡ, điểm tập kết rác bị dồn ứ, người lạ đổ trộm xà bần ra bờ rạch, một cơ sở xả nước thải có màu, có mùi lạ xuống cống. Với những chuyện như vậy, kênh gần nhất là tổ dân phố và khu phố, rồi tới Uỷ ban nhân dân phường. Khi báo, nên nêu rõ vị trí, thời gian, mô tả sự việc và kèm ảnh nếu chụp được an toàn.
Các đợt tổng vệ sinh, khơi thông cống rãnh, ra quân diệt lăng quăng của khu phố là dịp để mọi nhà cùng làm. Người mới đến thường ngại tham gia vì chưa quen ai, nhưng đây lại chính là cách nhanh nhất để quen hàng xóm và hiểu con hẻm mình ở: chỗ nào hay nghẹt, nhà nào có người già cần giúp dọn, góc nào hay có người đổ trộm rác. Một khu phố sạch không đến từ một lần ra quân mà từ nhiều thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Ở phường Bình Lợi Trung rác được thu gom giờ nào?
Giờ thu gom khác nhau theo từng tuyến hẻm và đơn vị thu gom phụ trách. Bạn nên hỏi tổ dân phố, chủ nhà hoặc người thu gom rác đi qua hẻm mình để biết giờ, cách đóng phí và cách phân loại đang áp dụng tại khu phố.
Có bắt buộc phân loại rác tại nhà không?
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 yêu cầu hộ gia đình, cá nhân phân loại rác sinh hoạt tại nguồn, và TP Hồ Chí Minh triển khai theo lộ trình. Cách phân loại cụ thể ở khu phố bạn ở nên theo hướng dẫn mới nhất của phường và đơn vị thu gom.
Đổ dầu ăn thừa xuống bồn rửa có sao không?
Có. Dầu mỡ nguội đi sẽ đông lại trong ống và cống, kết với rác thành mảng cứng làm tắc đường thoát, gây ngập và mùi. Nên để dầu nguội, đổ vào chai lọ đậy kín rồi bỏ cùng rác, lau chảo bằng giấy trước khi rửa.
Muỗi vằn đẻ trứng ở đâu?
Muỗi vằn thường đẻ trứng ở nước đọng tương đối sạch quanh nhà như lu khạp không đậy, bình hoa, đĩa lót chậu cây, khay hứng nước tủ lạnh, lốp xe và vỏ chai lọ chứa nước mưa. Đổ bỏ, đậy kín hoặc thay nước hằng tuần là cách cắt vòng đời của chúng.
Thấy người đổ xà bần xuống rạch thì làm gì?
Ghi lại thời gian, vị trí, đặc điểm phương tiện nếu có thể và báo cho tổ dân phố, khu phố hoặc Uỷ ban nhân dân phường. Không nên tự can thiệp trực tiếp khi có nguy cơ xô xát; hình ảnh chụp được một cách an toàn sẽ giúp việc xử lý nhanh hơn.
Bao lâu nên hút bể tự hoại một lần?
Tuỳ dung tích bể và số người sử dụng; nhà đông người, dãy trọ cần hút thường xuyên hơn hộ ít người. Nên hỏi đơn vị dịch vụ uy tín để được khuyến cáo phù hợp, và hút sớm khi thấy bồn cầu thoát chậm, có mùi hay trào ngược khi triều lên.