Với những nhà ở sát sông Sài Gòn, sông Vàm Thuật hay các đoạn rạch trong phường Bình Lợi Trung, rủi ro lớn nhất từ dòng nước không phải lúc nào cũng là ngập, mà là đất bờ yếu dần theo năm tháng và những tai nạn sát mép nước, nhất là với trẻ nhỏ. Hai chuyện ấy thường diễn ra lặng lẽ, ít ai để ý cho tới khi có sự cố.
Bài này không đưa ra con số về điểm sạt lở hay mức nguy hiểm của từng đoạn bờ trong phường, vì đó là việc của cơ quan chuyên môn và thông báo chính thức. Mục đích là giúp người dân nhận ra dấu hiệu bất thường, hiểu vai trò của bờ kè và hành lang bảo vệ, và giữ an toàn cho gia đình khi sống cạnh nước.
Vì sao bờ sông, bờ rạch ở đây có thể lở
Đất ven sông ở phía bắc Bình Thạnh cũ phần lớn là đất phù sa, sét pha bùn, hình thành từ hàng trăm năm bồi đắp. Loại đất này mềm, giữ nước nhiều, chịu tải kém. Khi bờ đất đứng tự nhiên với cây cối, rễ cây đan vào nhau giữ đất khá tốt. Khi cây bị chặt, bờ bị đào xén, nhà cửa xây sát mép, đất phải gánh thêm sức nặng mà lại mất đi phần giữ.
Dòng nước cũng tác động liên tục. Mỗi ngày triều lên xuống, nước vỗ vào chân bờ, cuốn dần từng lớp đất mỏng. Sóng do tàu, sà lan chạy trên sông Sài Gòn tạo ra đập vào bờ mạnh hơn dòng chảy tự nhiên. Ở những khúc sông uốn, phía bờ lõm thường bị nước xói nhiều hơn. Trên sông, việc khai thác cát ở nhiều nơi trong vùng từng được báo chí nêu là một trong các nguyên nhân làm bờ sông yếu đi.
Báo chí thành phố nhiều năm qua đã đưa tin về sạt lở ở một số đoạn bờ sông Sài Gòn và kênh rạch thuộc nhiều quận cũ. Trang này không liệt kê điểm cụ thể trong phường vì không có số liệu kiểm chứng; người dân nên theo dõi thông báo của phường và cơ quan quản lý về các khu vực được cảnh báo.
Ngoài bờ sông lớn, những đoạn rạch nhỏ trong khu dân cư cũng có rủi ro riêng. Bờ rạch thường là đất đắp, nhà xây trên nền tạm, có khi dựa vào cừ tràm, cừ gỗ đóng từ nhiều năm trước. Cừ gỗ ngâm trong bùn lâu năm có thể mục ở phần lúc ngập lúc khô theo con nước. Khi các dự án cải tạo rạch thi công, việc đóng cừ thép, nạo vét lòng rạch cũng làm nền đất quanh đó rung động, dịch chuyển. Nhà nằm sát công trường nên chụp ảnh hiện trạng tường, nền trước khi thi công và theo dõi vết nứt trong suốt thời gian làm, để có cơ sở trao đổi với đơn vị thi công nếu phát sinh hư hại.
Dấu hiệu bất thường mà nhà ven bờ nên để ý
Vết nứt mới trên nền, tường phía sau. Nứt chạy song song với mép sông, nứt chéo ở góc tường, vết nứt dài ra theo thời gian là dấu hiệu đất dưới móng đang dịch chuyển. Dán một mẩu giấy hoặc đánh dấu bằng bút ở đầu vết nứt giúp theo dõi nó có lan ra không.
Sàn nghiêng, cửa khó đóng. Phần nhà sát sông lún nhiều hơn phần trước khiến sàn nghiêng về phía nước, cửa sổ, cửa đi bị kẹt. Một viên bi đặt trên sàn tự lăn về một phía là cách kiểm tra đơn giản.
Bờ đất sụt từng mảng, có rãnh. Ở bờ đất chưa kè, những mảng đất sụt xuống nước, rãnh nứt chạy dọc trên mặt bờ, cây nghiêng dần ra phía sông là cảnh báo rõ ràng.
Kè có khe hở, đá rơi. Ở đoạn đã có kè, khe nứt giữa các tấm bê tông, đá hộc bị bong, nước rỉ ra từ chân kè, mặt đất sau kè bị lún võng đều là dấu hiệu cần báo cho cơ quan quản lý.
Tiếng động lạ, nước đục bất thường sát bờ. Tiếng đất đá rơi, tiếng kết cấu kêu răng rắc, nước sát bờ đục ngầu khi không có mưa lớn hay tàu chạy qua có thể là dấu hiệu đất đang bị cuốn đi.
Khi thấy dấu hiệu sạt lở: làm theo thứ tự
Nếu bạn thấy những dấu hiệu nêu trên ở nhà mình hay khu vực ven bờ gần nhà, thứ tự việc nên làm như sau:
- Đưa người, nhất là trẻ em và người già, ra khỏi phần nhà sát mép nước; không ngủ ở phòng phía sông khi vết nứt đang lan.
- Chuyển đồ nặng như bồn nước, tủ, hàng hoá ra khỏi phần sát bờ để giảm tải.
- Ngắt điện khu vực có nguy cơ, nhất là khi dây điện chạy dọc tường phía sông.
- Báo ngay cho tổ dân phố, khu phố và Uỷ ban nhân dân phường, mô tả vị trí và chụp ảnh từ khoảng cách an toàn.
- Không tự đổ đất, đá, bao cát xuống bờ để chống đỡ khi chưa có hướng dẫn; việc này có thể làm tăng tải và lở nhanh hơn.
- Theo hướng dẫn của cơ quan chức năng về di dời tạm, rào chắn khu vực, và chỉ quay lại khi được xác nhận an toàn.
Với sạt lở, vài giờ chủ động có thể thay đổi kết quả. Đừng ngại báo sớm khi chưa chắc chắn; cơ quan chuyên môn kiểm tra rồi kết luận không sao vẫn tốt hơn là chờ đến khi có sự cố.
Kè bờ và hành lang bảo vệ: hiểu để không lo sai chỗ
Kè là công trình gia cố bờ sông, bờ rạch bằng bê tông, cừ, đá hoặc kết hợp, nhằm giữ đất bờ không bị nước xói và tạo mặt bằng cho lối đi, cây xanh phía sau. Các dự án cải tạo kênh rạch như rạch Xuyên Tâm đều có phần làm kè hai bờ. Kè làm tốt giúp bờ ổn định lâu dài, nhưng không phải bất biến: kè cũng cần duy tu, và đất phía sau kè vẫn có thể lún nếu bị đào xới, chịu tải quá mức.
Hành lang bảo vệ bờ sông, kênh rạch là dải đất dọc mép nước được pháp luật quy định để bảo vệ nguồn nước, chống sạt lở và dành không gian cho công trình công cộng. Trong hành lang này, việc xây dựng mới, cơi nới nhà bị hạn chế. Chiều rộng hành lang cụ thể ở từng đoạn sông, rạch do cơ quan có thẩm quyền xác định, nên khi mua, thuê hay sửa nhà sát nước, cần hỏi tại phường và cơ quan quản lý đất đai, xây dựng.
Nhiều hộ dân xem quy định hành lang như một sự hạn chế. Nhìn từ góc an toàn thì đó cũng là lớp bảo vệ cho chính họ: một căn nhà cơi nới ra sát mép nước có thể có thêm vài mét vuông, nhưng đổi lại phần móng đặt trên chỗ đất yếu nhất, chịu nước xói trực tiếp. Khi sửa nhà ven bờ, nên thuê người có chuyên môn khảo sát nền móng thay vì làm theo kinh nghiệm truyền miệng.
Đuối nước: rủi ro lặng lẽ nhất của phường ven sông
Đuối nước là một trong những nguyên nhân tai nạn hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, và các tai nạn thường xảy ra rất gần nhà: một con rạch sau hẻm, một hố nước ở công trình, một đoạn bờ sông không có lan can. Ở một phường có sông lớn, sông nhỏ và rạch như Bình Lợi Trung, rủi ro ấy luôn hiện diện, nhất là vào dịp hè khi trẻ nghỉ học và những tối triều cường nước lên cao.
Trẻ đuối nước thường không kêu la, không vùng vẫy như trong phim; các em chìm rất nhanh và rất im lặng. Nhiều vụ việc xảy ra chỉ trong vài phút người lớn lơ là. Những đứa trẻ biết bơi ở hồ bơi cũng không an toàn ở sông: nước sông đục, dòng chảy mạnh, có xoáy ở ngã ba và chân cầu, đáy bùn lún, mép bờ dốc đứng.
Người lớn cũng không miễn nhiễm. Những tai nạn khi câu cá ở mép bờ trơn, khi say rượu ra ngồi sát sông ban đêm, khi cố vớt đồ rơi xuống rạch đã từng xảy ra ở nhiều nơi. Nguyên tắc chung rất đơn giản: không xuống nước sông, rạch khi không có áo phao và người hỗ trợ; không ngồi sát mép bờ khi đã uống rượu bia hay trời tối.
Giữ an toàn cho trẻ khi nhà gần sông, gần rạch
Các gia đình có con nhỏ sống gần nước có thể làm những việc sau, phần lớn không tốn kém:
- Rào chắn hoặc khoá cửa sau nhà, ban công phía sông, rạch; với nhà trên cột thì lan can đủ cao, khe hở đủ hẹp để trẻ không chui lọt.
- Dạy trẻ quy tắc rõ ràng: không ra bờ sông, bờ rạch khi không có người lớn, kể cả đi cùng bạn bè.
- Cho trẻ học bơi và kỹ năng an toàn dưới nước ở nơi có người hướng dẫn; nhưng không coi biết bơi là đủ an toàn ở sông.
- Dạy trẻ khi thấy bạn rơi xuống nước thì kêu to gọi người lớn, ném vật nổi như chai nhựa, can rỗng, không tự nhảy xuống cứu.
- Mùa hè, phân công người trông trẻ rõ ràng trong những giờ cha mẹ đi làm; các nhà gần nhau có thể thay phiên.
- Người lớn trong nhà nên biết cách sơ cứu cơ bản cho người đuối nước; các lớp hướng dẫn do y tế, hội chữ thập đỏ hay đoàn thể tổ chức là cơ hội tốt.
Khi có người đuối nước, gọi cấp cứu và hô hoán người xung quanh ngay. Việc sơ cứu đúng cách trong những phút đầu rất quan trọng, nhưng chỉ người có kỹ năng mới nên xuống nước cứu; người không biết bơi giỏi nên hỗ trợ từ trên bờ bằng sào, dây, phao.
An toàn sát mép nước cũng là chuyện của khu phố
Một đoạn lan can gãy ở lối đi ven sông, một nắp cống hở ở đầu hẻm, một hố nước ở bãi đất trống sau mưa là những mối nguy mà một hộ gia đình khó tự sửa nhưng cả khu phố có thể cùng để ý và báo lên. Tổ dân phố, khu phố là nơi gom những thông tin ấy để đề xuất phường xử lý, từ dựng biển cảnh báo, rào tạm cho tới sửa chữa lâu dài.
Những người làm ăn ven sông như quán nước, bãi giữ xe, cơ sở sản xuất cũng có phần trách nhiệm: giữ lối đi quanh mình thông thoáng, có đèn chiếu sáng buổi tối, không chất hàng hoá, vật liệu sát mép bờ đất yếu. Khi mỗi người để ý một đoạn nhỏ quanh chỗ mình, bờ sông của cả phường trở nên an toàn hơn cho người già đi bộ, cho trẻ con chơi và cho những ai muốn ra ngồi ngắm sông buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhà mình có nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông không?
Chiều rộng hành lang ở từng đoạn sông, rạch do cơ quan có thẩm quyền xác định. Bạn nên hỏi tại Uỷ ban nhân dân phường Bình Lợi Trung và cơ quan quản lý đất đai, xây dựng, đồng thời xem thông tin quy hoạch trước khi mua, thuê hay sửa nhà sát nước.
Nhà ven rạch có vết nứt thì có nguy hiểm không?
Không phải vết nứt nào cũng nguy hiểm, nhưng nứt mới, nứt chạy song song mép nước, nứt dài ra theo thời gian hay kèm sàn nghiêng là dấu hiệu cần người có chuyên môn kiểm tra. Nếu vết nứt lan nhanh, hãy đưa người ra khỏi phần nhà sát nước và báo phường ngay.
Có nên tự đổ đất, bao cát để chống lở bờ sau nhà không?
Không nên tự làm khi chưa có hướng dẫn. Đổ thêm đất, đá lên bờ yếu có thể làm tăng tải và khiến bờ lở nhanh hơn. Hãy báo cho phường và cơ quan chuyên môn để được khảo sát, đưa ra cách xử lý phù hợp với từng đoạn bờ.
Trẻ biết bơi rồi có an toàn khi chơi gần sông không?
Không. Nước sông đục, dòng chảy mạnh, có xoáy ở ngã ba và chân cầu, đáy bùn và mép bờ dốc khác hẳn hồ bơi. Trẻ biết bơi vẫn cần người lớn đi kèm, không xuống nước sông, rạch khi không có áo phao và người hỗ trợ.
Thấy người rơi xuống sông thì nên làm gì?
Hô hoán người xung quanh, gọi cấp cứu, ném cho nạn nhân vật nổi như phao, can rỗng, chai nhựa, hoặc đưa sào, dây từ trên bờ. Chỉ người bơi giỏi, có kỹ năng cứu hộ mới nên xuống nước; tự nhảy xuống khi không đủ kỹ năng có thể thành hai nạn nhân.
Kè xong rồi thì bờ có hết lở không?
Kè giúp bờ ổn định hơn nhiều, nhưng vẫn cần duy tu, và đất phía sau kè có thể lún nếu bị đào xới hay chịu tải quá mức. Khi thấy khe nứt, đá bong, nước rỉ ở chân kè hay mặt đất sau kè lún võng, nên báo cho cơ quan quản lý.