Sông Vàm Thuật ở phía bắc Bình Lợi Trung: ngã ba sông, cửa rạch và đời sống hai bờ

Sông Vàm Thuật là con sông nhỏ chảy ở phía bắc phường Bình Lợi Trung, làm ranh tự nhiên giữa khu dân cư phía bắc Bình Thạnh cũ với vùng An Phú Đông bên kia, nhận nước của rạch Xuyên Tâm rồi đổ vào sông Sài Gòn ở một ngã ba sông. So với sông Sài Gòn, Vàm Thuật hẹp và yên hơn, hai bờ còn nhiều cây, nhưng vai trò của nó với chuyện thoát nước của phường thì không hề nhỏ.

Người trong phường thường nhắc tới sông Sài Gòn và rạch Xuyên Tâm nhiều hơn, còn Vàm Thuật chỉ hiện ra khi đi qua cầu hay khi nói về chuyện ngập ở phía bắc. Bài này dành riêng cho con sông ấy: tên gọi, dòng chảy, mối quan hệ với rạch Xuyên Tâm, cảnh hai bờ và những điều người sống gần nó nên biết.

Chữ "vàm" và một cái tên rất Nam Bộ

Trong tiếng miền Nam, "vàm" là chỗ một con rạch, con sông nhỏ đổ vào dòng lớn hơn, tức là cửa sông, cửa rạch. Khắp đồng bằng sông Cửu Long và vùng Sài Gòn – Gia Định xưa có rất nhiều địa danh mang chữ này: Vàm Cỏ, Vàm Láng, Vàm Nao, và ở đây là Vàm Thuật. Cái tên cho thấy người đặt tên nhìn con sông từ góc người đi ghe: nơi quan trọng nhất là chỗ nó mở ra dòng lớn.

Về chữ "Thuật", hiện chưa có lời giải thích được ghi chép chắc chắn mà trang này kiểm được. Nhiều địa danh Nam Bộ lấy theo tên người khai phá, tên một cây cối, một sự việc đã quên, nên không nên tin vào những cách giải nghĩa truyền miệng chưa có nguồn. Điều chắc chắn là cái tên đã có từ lâu trước khi khu vực đô thị hoá, và vẫn được dùng chính thức tới ngày nay.

Theo cách gọi phổ biến trong các tài liệu về sông rạch thành phố, Vàm Thuật là đoạn hạ lưu của hệ sông chảy từ phía Gò Vấp cũ và Quận 12 cũ, nơi thượng lưu thường được gọi là sông Bến Cát. Con sông nối vào mạng kênh rạch rộng hơn ở phía tây bắc thành phố, nên nước ở Vàm Thuật không chỉ là chuyện của riêng phía bắc Bình Thạnh cũ.

Ngã ba Vàm Thuật – Sài Gòn: nơi hai dòng gặp nhau

Chỗ sông Vàm Thuật đổ vào sông Sài Gòn là một ngã ba sông quan trọng của vùng phía bắc nội thành. Ở đây, nước sông nhỏ gặp dòng lớn chịu thuỷ triều mạnh. Khi triều lên, nước sông Sài Gòn đẩy ngược vào Vàm Thuật, rồi theo Vàm Thuật vào tận cửa rạch Xuyên Tâm. Khi triều xuống, dòng chảy đổi chiều, nước từ trong rạch, trong sông nhỏ thoát ra dòng lớn.

Chính nhịp đổi chiều ấy giải thích vì sao người ở gần cửa rạch Xuyên Tâm thấy nước rạch lúc thì đầy, lúc thì cạn trơ bùn trong cùng một ngày. Nó cũng giải thích vì sao chống ngập cho phía bắc phường không thể chỉ nạo vét rạch: nếu mực nước ở Vàm Thuật và sông Sài Gòn đang cao, rạch có thông thoáng đến mấy cũng khó xả.

Người đi ghe ngày xưa rất rành ngã ba này: muốn vào sâu thì đợi nước lớn, muốn ra thì theo nước ròng. Ngày nay ghe nhỏ hiếm dần, nhưng thỉnh thoảng vẫn thấy ghe vớt rác, ghe chở hàng nhỏ, người dân dùng xuồng đi thăm lưới, câu cá ở những đoạn sông yên.

Ngã ba sông cũng là nơi dòng chảy phức tạp nhất. Nước hai dòng gặp nhau tạo xoáy, đổi hướng theo con nước, đáy sông có chỗ sâu bất ngờ. Đó là lý do người dân ven bờ luôn dặn trẻ con không bơi lội quanh cửa sông, kể cả những đứa đã biết bơi ở hồ bơi. Người đi xuồng, ghe nhỏ qua khu vực này cần áo phao và chọn giờ nước êm.

Sông Vàm Thuật và rạch Xuyên Tâm: so sánh để dễ hình dung

Hai dòng nước nằm cạnh nhau ở phía bắc phường thường bị nhắc lẫn. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo những điều người dân quan tâm:

Đặt cạnh nhau như vậy sẽ thấy hai dòng như hai đoạn của một con đường nước: rạch là ngõ, Vàm Thuật là đường nhánh, sông Sài Gòn là đường chính. Ngõ có sạch mà đường nhánh tắc thì nước vẫn ứ lại.

Vì thế, khi đọc tin về dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm hay các dự án thoát nước ở phía tây bắc thành phố, người trong phường nên để ý cả những gì diễn ra ở Vàm Thuật, vì đó là cửa ra chung.

Cảnh hai bờ: một góc phường khác hẳn mặt phố

Màu xanh còn sót lại. Đi từ những trục đường đông xe ở phía bắc Bình Thạnh cũ rẽ về phía Vàm Thuật, cảnh thay đổi khá nhanh: nhà thấp hơn, cây nhiều hơn, có đoạn còn dừa nước, bần, tre mọc ven bờ. Đây là dấu vết của vùng đất vườn, đất ruộng trũng trước khi đô thị hoá.

Nhà ven sông và nhà trên cột. Một số đoạn có nhà dân cất sát mép nước, có nơi phần sau nhà đặt trên cột chìa ra sông. Kiểu nhà này mát và thoáng, nhưng chịu ảnh hưởng triều trực tiếp, nền đất dễ lở, và đang là đối tượng của các quy định về hành lang bờ sông.

Bên kia sông. Phía đối diện là vùng An Phú Đông, trước thuộc Quận 12, nay là một phường mới cùng tên của thành phố. Nhìn từ bờ phía phường, bên kia vẫn còn nhiều mảng xanh, dù cũng đang thay đổi nhanh theo các dự án nhà ở.

Mùa nước. Những tháng triều cường cuối năm, nước Vàm Thuật lên cao, sát chân nhà ven bờ; mùa khô nước ròng sâu, lộ bãi bùn và rễ cây. Cảnh sông vì thế thay đổi rõ theo mùa, người ở gần quen đọc mực nước để sắp việc nhà.

Vàm Thuật và chuyện thoát nước của phía bắc phường

Khu dân cư phía bắc Bình Lợi Trung, phần nhiều thuộc Phường 13 cũ, nằm ở cuối đường thoát nước của cả một vùng rộng. Nước mưa từ các hẻm, các trục đường chảy vào cống, cống đổ ra rạch Xuyên Tâm và các nhánh rạch, rồi cùng đổ ra Vàm Thuật. Khi Vàm Thuật đầy vì triều lên hay vì nước từ thượng nguồn dồn về, các khu thấp gần cửa rạch là nơi nước rút chậm nhất.

Các dự án thoát nước, cải tạo kênh rạch ở phía tây bắc thành phố, như hệ thống kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, liên quan trực tiếp tới lượng nước đổ về hạ lưu. Dự án này được nhắc tới từ lâu và tiến độ đã nhiều lần điều chỉnh; trang này không đoán thời gian hoàn thành, chỉ lưu ý rằng khi các công trình thượng nguồn và cửa xả thay đổi, chế độ nước ở Vàm Thuật cũng có thể thay đổi theo.

Với từng hộ dân, điều thiết thực là biết nhà mình nằm ở đâu trong chuỗi ấy. Nhà càng gần cửa rạch, gần mép Vàm Thuật thì càng cần để ý lịch triều, cao độ nền và đường thoát nước sau nhà. Nhà ở phía trong, cao hơn thì ít chịu ảnh hưởng triều trực tiếp nhưng vẫn có thể ngập do cống nghẹt khi mưa lớn.

Sống gần sông Vàm Thuật: những điều nên biết

Ai đang ở hoặc định thuê, mua nhà ở những con hẻm gần Vàm Thuật có thể dùng danh sách dưới đây để tự kiểm tra và chuẩn bị:

• Hỏi hàng xóm về mức nước những đợt triều cường lớn nhất họ từng thấy, và nước thường lên vào giờ nào trong ngày.
• Xem nhà có nằm trong hành lang bờ sông hay khu vực có quy hoạch giải toả không; thông tin này cần hỏi tại phường và cơ quan quản lý đất đai, không dựa vào lời môi giới.
• Để ý độ lún, nứt ở phần nhà sát sông; nền đất ven sông mềm, phần sau nhà thường lún nhiều hơn phần trước.
• Chuẩn bị chỗ để xe, đồ điện cao hơn mức nước từng ngập; với nhà sát bờ, tính thêm chuyện muỗi, độ ẩm, nấm mốc.
• Giữ khoảng sau nhà sạch, không đổ rác, xà bần xuống bờ; đó vừa là giữ sông, vừa là giữ nền nhà mình khỏi lở.

Sống gần Vàm Thuật có những cái lợi rõ ràng: yên tĩnh hơn mặt phố, gió mát, có cây xanh. Hiểu con sông và chuẩn bị đúng cách là đủ để giữ được phần lợi đó lâu dài.

Giữ cho con sông nhỏ còn sống

Một con sông nhỏ giữa thành phố dễ bị xem là chỗ chứa nước thải và rác. Vàm Thuật cũng không tránh khỏi: rác từ thượng nguồn, từ các rạch trôi về, mắc vào bờ, vào rễ cây; nước thải từ nhiều khu dân cư hai bên đổ ra. Tuy vậy, so với nhiều đoạn rạch trong lòng khu dân cư, Vàm Thuật vẫn còn dòng chảy, còn cây ven bờ, còn cá, còn chim. Đó là thứ đáng giữ.

Giữ con sông không phải chỉ là việc của các dự án lớn. Mỗi khu phố ven bờ không đổ rác xuống sông, mỗi cơ sở làm ăn xử lý nước thải trước khi xả, mỗi hộ không lấn thêm ra mép nước là một phần. Các đợt vớt rác, phát quang ven sông do phường, đoàn thể tổ chức cũng cần người dân hai bờ tham gia và giữ gìn sau đó, nếu không thì chỉ sau vài con nước rác lại đầy như cũ.

Người trong phường có thể bắt đầu từ những việc rất gần: dạy trẻ con không ném túi ni lông, chai nhựa xuống nước khi ra chơi ven sông; nhắc nhau không xả dầu nhớt, nước sơn thừa xuống cống vì cống nào rồi cũng ra rạch, ra sông; báo cho phường khi thấy điểm đổ trộm rác thải, xà bần ven bờ. Với các cơ sở sản xuất nhỏ gần sông như tiệm sửa xe, xưởng gỗ, cơ sở giặt là, việc thu gom dầu thải, mạt cưa, nước có hoá chất đúng cách không chỉ là tuân thủ quy định mà còn tránh cho chính khu phố mình những ngày nước sông đen và bốc mùi. Con sông nhỏ phục hồi chậm, nhưng nếu ngừng làm hại nó đủ lâu thì cá, chim và mảng xanh sẽ trở lại.

Câu hỏi thường gặp

Sông Vàm Thuật chảy qua những đâu?

Theo cách gọi phổ biến, Vàm Thuật là đoạn hạ lưu của hệ sông chảy từ phía Gò Vấp cũ và Quận 12 cũ, thượng lưu thường gọi là sông Bến Cát, rồi đổ vào sông Sài Gòn ở ngã ba phía bắc Bình Thạnh cũ. Đoạn gần cửa sông làm ranh giữa phía bắc phường Bình Lợi Trung với vùng An Phú Đông.

"Vàm" nghĩa là gì?

Trong tiếng Nam Bộ, "vàm" là chỗ một con rạch hay con sông nhỏ đổ vào dòng lớn hơn, tức cửa sông, cửa rạch. Nhiều địa danh miền Nam mang chữ này như Vàm Cỏ, Vàm Láng, Vàm Nao; còn nghĩa chữ "Thuật" trong tên sông hiện chưa có giải thích được ghi chép chắc chắn.

Rạch Xuyên Tâm đổ ra đâu?

Rạch Xuyên Tâm nối từ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè ở phía nam lên tới sông Vàm Thuật ở phía bắc. Đoạn cuối gần cửa sông nằm ở phần Phường 13 cũ, nay thuộc phường Bình Lợi Trung, và nước rạch đổ ra Vàm Thuật trước khi vào sông Sài Gòn.

Nhà gần sông Vàm Thuật có hay ngập không?

Tuỳ cao độ nền và vị trí. Nhà thấp, sát mép sông hay gần cửa rạch dễ chịu ảnh hưởng triều cường cuối năm và nước rút chậm khi mưa lớn trùng triều. Nên hỏi hàng xóm về những lần nước lên cao nhất và đi xem nhà vào mùa triều trước khi quyết định.

Có thể đi thuyền trên sông Vàm Thuật không?

Sông vẫn có ghe, xuồng nhỏ của người dân và các phương tiện vớt rác, nhưng không có tuyến thuyền du lịch hay đưa đón chính thức nào được trang này kiểm chứng. Không nên tự thuê xuồng đi chơi khi không có áo phao và người điều khiển rành con nước.

Dự án thoát nước nào liên quan tới sông Vàm Thuật?

Ở phía trong phường là dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm đổ ra Vàm Thuật; ở phía thượng nguồn tây bắc thành phố có các dự án như hệ thống kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên. Tiến độ các dự án đã điều chỉnh nhiều lần, nên cần theo dõi thông báo chính thức của thành phố.