Các con đường người Bình Lợi Trung đi hằng ngày mang ba lớp tên. Lớp thứ nhất là tên đất, như đường Bình Lợi, giữ lại tên làng xưa. Lớp thứ hai là tên danh nhân: Nơ Trang Long là thủ lĩnh người M'Nông chống Pháp ở Tây Nguyên; Phan Văn Trị là nhà thơ Nam Bộ thế kỷ 19; Lê Quang Định là học giả đất Gia Định, một trong Gia Định tam gia; Đặng Thùy Trâm là nữ bác sĩ có cuốn nhật ký nổi tiếng; Nguyễn Xí là công thần thời Lê sơ. Lớp thứ ba là tên gọi theo thói quen, như Đường Trục.
Bài này đi qua từng cái tên, nói ngắn gọn người ấy là ai, sống thời nào, vì sao đáng nhớ, và cách đọc biển tên đường cho đúng. Một lưu ý trước khi đọc: nhiều con đường ở đây chạy dài qua nhiều phường hoặc làm ranh giữa các phường, nên bài chỉ nói "những con đường người trong phường đi qua", không khẳng định đường nào nằm trọn trong phường Bình Lợi Trung.
Ba lớp tên trên biển phố quanh phường
Ở vùng Bình Thạnh cũ, cũng như phần lớn nội đô TP Hồ Chí Minh, tên đường được đặt qua nhiều đợt. Những đường lớn có từ thời trước thường đã đổi tên ít nhất một lần; đường mở mới sau năm 1975 được đặt tên theo danh sách danh nhân do thành phố duyệt; còn rất nhiều con đường nhỏ ban đầu chỉ có tên hẻm hay tên gọi dân gian, về sau mới được gắn biển chính thức.
Vì vậy, đứng ở một ngã tư trong phường có thể thấy cả ba lớp tên cạnh nhau. Đường Bình Lợi mang tên đất, nói về nơi chốn. Đường Nơ Trang Long, Phan Văn Trị, Lê Quang Định, Đặng Thùy Trâm, Nguyễn Xí mang tên người, nói về lịch sử chung của đất nước và của Nam Bộ. Còn những cái tên như Đường Trục là dấu vết của cách người dân gọi đường theo chức năng, trước khi có tên chính thức.
Điều thú vị là danh nhân trên các biển phố quanh phường đến từ những vùng rất khác nhau: Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long, đất Gia Định, xứ Nghệ, xứ Huế. Họ cũng thuộc những thời đại cách nhau hàng trăm năm, từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 20. Một vòng chạy xe quanh phường vì thế giống như lật qua vài trang sử, nếu biết dừng lại đọc tên đường.
Nơ Trang Long: thủ lĩnh người M'Nông ở Tây Nguyên
Đường Nơ Trang Long là một trong những trục đông xe nhất mà người Bình Lợi Trung đi qua mỗi ngày. Tên đường lấy theo N'Trang Lơng, một thủ lĩnh người M'Nông ở vùng cao nguyên phía nam Tây Nguyên. Biển phố ở Sài Gòn ghi theo cách phiên quen thuộc là "Nơ Trang Long", trong khi nhiều sách sử viết "N'Trang Lơng"; cả hai cách đều chỉ cùng một người.
Theo các tài liệu lịch sử phổ biến, N'Trang Lơng lãnh đạo cuộc kháng cự của đồng bào M'Nông và các dân tộc vùng cao chống lại sự cai trị của thực dân Pháp trong nhiều năm, từ khoảng thập niên 1910 cho tới khi ông hy sinh giữa thập niên 1930. Địa bàn hoạt động là vùng rừng núi giáp biên giới, nay thuộc khu vực Đắk Nông cũ, mà từ tháng 7/2025 đã nhập vào tỉnh Lâm Đồng mới. Năm sinh của ông thường được ghi gần đúng, quanh năm 1870.
Việc một con đường ở Bình Thạnh mang tên một thủ lĩnh Tây Nguyên cho thấy cách thành phố đặt tên đường sau năm 1975: tôn vinh những người có công từ khắp các vùng, các dân tộc, không chỉ người gắn với Sài Gòn. Với người đi đường hằng ngày, biết được điều này giúp đọc đúng cái tên nghe lạ tai, và hiểu vì sao trên bản đồ đôi khi nó hiện ra với cách viết khác.
Phan Văn Trị: nhà thơ của cuộc bút chiến nổi tiếng Nam Bộ
Đường Phan Văn Trị chạy qua phía tây của vùng Bình Thạnh cũ và nối sang Gò Vấp, là con đường quen thuộc với người Bình Lợi Trung vì có chợ, có hàng quán, có lối đi sang các phường phía tây. Tên đường lấy theo Phan Văn Trị (1830–1910), nhà thơ Nam Bộ thế kỷ 19, quê ở vùng Bến Tre cũ.
Phan Văn Trị đỗ cử nhân năm 1849 tại trường thi Gia Định, nên người đương thời hay gọi ông là Cử Trị. Khi Pháp chiếm Nam Kỳ, ông không ra làm việc cho chính quyền mới, sống bằng nghề dạy học và làm thơ. Ông được nhớ nhiều nhất qua cuộc bút chiến bằng thơ với Tôn Thọ Tường, một người ra cộng tác với Pháp: Tôn Thọ Tường làm thơ bày tỏ lựa chọn của mình, Phan Văn Trị hoạ lại từng bài để phản bác. Những bài hoạ ấy được truyền tụng rộng rãi ở Nam Bộ và vẫn được đưa vào sách học văn.
Những năm cuối đời, ông sống ở miền Tây, mộ ông ở vùng Phong Điền, Cần Thơ. Với người ở Bình Lợi Trung, cái tên Phan Văn Trị vì thế không chỉ là tên một con đường đông đúc mà còn là một lát cắt của văn học Nam Bộ thời Pháp mới đến, khi thơ là cách người có học bày tỏ thái độ trước thời cuộc.
Lê Quang Định: học giả đất Gia Định trên một con đường của Gia Định
Đường Lê Quang Định chạy dọc phía tây vùng Bình Thạnh cũ, nối từ khu Bà Chiểu lên phía Gò Vấp. Đây có lẽ là cái tên "đúng chỗ" nhất trong các tên đường quanh phường, vì Lê Quang Định (1759–1813) là người của chính đất Gia Định, sống và làm việc ở vùng đất mà con đường đi qua hôm nay.
Ông cùng Trịnh Hoài Đức và Ngô Nhân Tịnh được gọi là Gia Định tam gia, ba nhà thơ nổi tiếng của vùng đất phương Nam cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19. Dưới triều Gia Long, Lê Quang Định làm quan, từng đi sứ sang nhà Thanh. Công trình lớn nhất ông để lại là Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, bộ sách địa lý ghi chép đường sá, trạm dịch, sông núi trên con đường thiên lý từ kinh đô vào Nam và ra Bắc. Đây là nguồn tư liệu quý cho những ai nghiên cứu địa danh cổ.
Bài về đất Gia Định xưa trên trang này đã nhắc tới Gia Định tam gia như những người viết về vùng đất. Ở đây chỉ thêm một điểm: khi đi trên đường Lê Quang Định, người Bình Lợi Trung đang đi trên một con đường mang tên chính người đã ghi chép đường sá của vùng mình hơn hai trăm năm trước. Ít có tên đường nào gắn với nơi chốn khít như vậy.
Đặng Thùy Trâm và Nguyễn Xí: hai cái tên của khu phố mới
Phía bắc phường, gần đường Phạm Văn Đồng, có hai con đường quen thuộc với sinh viên và người đi làm: Đặng Thùy Trâm và Nguyễn Xí. Đây là những tuyến hình thành trong giai đoạn khu vực đô thị hoá mạnh, khi đất ruộng, đất vườn ven sông dần thành khu dân cư, trường học, văn phòng.
Đặng Thùy Trâm (1942–1970) là một nữ bác sĩ, tốt nghiệp ngành y ở Hà Nội rồi vào chiến trường miền Trung, làm việc tại một bệnh xá ở Quảng Ngãi và hy sinh năm 1970. Cuốn nhật ký bà viết trong những năm đó được một người lính Mỹ giữ lại, nhiều năm sau trao trả cho gia đình, và được xuất bản năm 2005 với tên Nhật ký Đặng Thùy Trâm, gây xúc động lớn với nhiều thế hệ bạn đọc. Một con đường đông sinh viên mang tên bà là sự gợi nhắc về tuổi trẻ và nghề y.
Nguyễn Xí (1397–1465) là người xứ Nghệ, theo Lê Lợi từ những ngày đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, lập nhiều công trong chiến tranh chống quân Minh và về sau là một trong những đại thần có uy tín của triều Lê sơ. Tên ông được đặt cho đường ở nhiều thành phố. Hai cái tên Đặng Thùy Trâm và Nguyễn Xí cách nhau năm thế kỷ, nhưng nằm cạnh nhau ở khu phía bắc Bình Lợi Trung, một ví dụ nữa cho lối đặt tên đường theo danh sách chung của thành phố.
Đường Bình Lợi, Phạm Văn Đồng và Đường Trục
Trong các tên đường quanh phường, đường Bình Lợi là cái tên duy nhất trùng gốc với tên phường. Con đường chạy về phía sông Sài Gòn, gần cầu Bình Lợi, giữ chữ Bình Lợi của làng xưa suốt những thập niên mà giấy tờ hành chính chỉ dùng số phường. Nghĩa của chữ và lịch sử tên làng đã được bàn trong bài "Bình Lợi Trung nghĩa là gì" trên trang; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng con đường chính là một trong những nơi giữ tên đất giúp phường mới năm 2025.
Đường Phạm Văn Đồng là trục lớn chạy qua phía bắc vùng Bình Thạnh cũ, nối phía sân bay Tân Sơn Nhất với cầu Bình Lợi đường bộ và đi tiếp về phía Thủ Đức. Tên đường lấy theo ông Phạm Văn Đồng (1906–2000), người quê Quảng Ngãi, giữ cương vị Thủ tướng trong nhiều thập niên. Với người Bình Lợi Trung, đây là con đường của những chuyến đi xa: ra sân bay, sang Thủ Đức, lên phía Bình Dương cũ.
Còn Đường Trục là một ví dụ về tên gọi theo thói quen: chữ "trục" gợi một con đường xương sống của khu dân cư. Tư liệu dễ tra cứu về nguồn gốc cái tên này rất ít, nên trang không đưa ra giải thích cụ thể. Nếu muốn biết, cách tốt nhất là hỏi những người đã sống trong khu từ trước khi đường được mở rộng; câu trả lời của họ, ghi kèm chữ "theo lời kể", có giá trị hơn mọi phỏng đoán.
Bảng tra nhanh các tên đường quen thuộc
Bảng dưới đây gom những cái tên được nhắc trong bài. Thời đại ghi theo năm sinh – mất hoặc giai đoạn hoạt động đã được ghi nhận rộng rãi:
| Tên đường | Là ai, nghĩa gì | Thời đại | Gắn với vùng nào |
|---|---|---|---|
| Bình Lợi | Tên làng xưa của đất Gia Định | Lớp tên làng thời Nguyễn | Chính vùng ven sông phía bắc Bình Thạnh |
| Nơ Trang Long | Thủ lĩnh người M'Nông chống Pháp | Khoảng 1870 – giữa thập niên 1930 | Tây Nguyên, vùng Đắk Nông cũ |
| Phan Văn Trị | Nhà thơ, cử nhân khoa 1849 | 1830–1910 | Bến Tre cũ, Cần Thơ |
| Lê Quang Định | Học giả, một trong Gia Định tam gia | 1759–1813 | Đất Gia Định |
| Đặng Thùy Trâm | Nữ bác sĩ, tác giả cuốn nhật ký | 1942–1970 | Hà Nội, Quảng Ngãi |
| Nguyễn Xí | Công thần khởi nghĩa Lam Sơn, triều Lê sơ | 1397–1465 | Xứ Nghệ |
| Phạm Văn Đồng | Thủ tướng nhiều thập niên | 1906–2000 | Quảng Ngãi |
Nhìn bảng sẽ thấy chỉ hai cái tên gắn trực tiếp với đất Gia Định: Bình Lợi và Lê Quang Định. Các tên còn lại đến từ khắp đất nước, đúng với tinh thần đặt tên đường của một thành phố lớn. Người làm tài liệu giới thiệu khu phố có thể dùng bảng này làm điểm xuất phát, rồi kiểm lại từng chi tiết trong các bộ từ điển nhân vật lịch sử đã xuất bản.
Một số đường như Phan Văn Trị, Lê Quang Định kéo dài sang vùng Gò Vấp cũ hoặc xuống phía Bà Chiểu, nên cùng một số nhà trên những con đường này có thể thuộc các phường khác nhau. Khi ghi địa chỉ, luôn kèm tên phường mới, đừng chỉ ghi tên đường.
Đọc biển tên đường cho đúng và tra cứu thêm
Vài lưu ý giúp đọc tên đường không nhầm, nhất là với người mới chuyển đến hoặc người làm giao hàng, dẫn đường:
- Cách viết có thể khác nhau giữa biển phố, bản đồ và sách. Nơ Trang Long và N'Trang Lơng là một; Đặng Thùy Trâm đôi khi viết Đặng Thuỳ Trâm. Khi tìm trên ứng dụng, thử cả hai cách.
- Cùng một tên đường có ở nhiều nơi trong thành phố. Đường Phan Văn Trị, Lê Quang Định, Nguyễn Xí không chỉ có ở Bình Thạnh cũ; hẹn người lạ nên nói kèm tên phường.
- Tên đường không đổi vì sáp nhập phường năm 2025. Việc đổi tên đường là quyết định riêng của thành phố, không đi kèm việc nhập phường.
- Muốn tìm hiểu kỹ về một danh nhân, nên đọc từ điển nhân vật lịch sử, sách giáo khoa, các công trình lịch sử địa phương đã xuất bản, thay vì chỉ dựa vào bài tổng hợp trên mạng.
- Với tên gọi dân gian như Đường Trục, nguồn tốt nhất là người lớn tuổi trong khu; ghi rõ là lời kể khi chép lại.
Những lưu ý này nhỏ nhưng giúp tránh không ít lần giao nhầm hàng hay hẹn sai chỗ. Với trẻ con trong nhà, kể chuyện về người mang tên con đường trước cửa cũng là một cách học sử nhẹ nhàng mà dễ nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao biển ghi "Nơ Trang Long" mà sách lại viết "N'Trang Lơng"?
Đó là hai cách phiên âm tên một thủ lĩnh người M'Nông sang chữ quốc ngữ. Biển phố ở Sài Gòn dùng cách viết quen thuộc "Nơ Trang Long", còn nhiều tài liệu lịch sử giữ cách viết gần âm gốc "N'Trang Lơng". Cả hai đều chỉ cùng một người.
Đường Nơ Trang Long có nằm trọn trong phường Bình Lợi Trung không?
Không nên khẳng định như vậy. Đường Nơ Trang Long là trục dài của vùng Bình Thạnh cũ, đi qua hoặc làm ranh cho nhiều khu vực. Một số đoạn có thể thuộc phường láng giềng. Khi ghi địa chỉ, cần kèm tên phường đã xác định thay vì suy ra từ tên đường.
Phan Văn Trị có liên quan gì tới Gò Vấp hay Bình Thạnh không?
Theo các tài liệu phổ biến, Phan Văn Trị quê ở vùng Bến Tre cũ, về sau sống ở miền Tây và mất ở Cần Thơ. Đường mang tên ông ở Bình Thạnh và Gò Vấp là cách thành phố tôn vinh một nhà thơ tiêu biểu của Nam Bộ, không phải vì ông từng sống ở đây.
Tên đường có đổi sau khi sáp nhập phường năm 2025 không?
Không. Sáp nhập phường chỉ thay tên đơn vị hành chính cấp xã và bỏ cấp quận. Tên đường, số nhà giữ nguyên. Nếu sau này thành phố đổi tên một con đường nào đó thì đó là một quyết định riêng, có thông báo chính thức.
Có tài liệu nào kể lịch sử từng con đường ở Bình Thạnh không?
Một số bộ địa chí về TP Hồ Chí Minh và sách biên khảo về tên đường Sài Gòn có nhắc tới các con đường ở vùng Bình Thạnh cũ. Thư viện công cộng của thành phố là nơi dễ tìm những sách này. Với đường nhỏ, thông tin thường chỉ có trong lời kể của người dân.
Có nên đưa tiểu sử danh nhân lên bảng hiệu cửa hàng không?
Có thể, nếu muốn tạo nét riêng cho cửa hàng hay quán cà phê, nhưng nên kiểm chi tiết trong từ điển nhân vật lịch sử trước khi in. Năm sinh, quê quán hay chép sai trên mạng. Viết ngắn, trung tính và đúng là đủ.