Tết trong hẻm Bình Lợi Trung: từ đưa ông Táo tới mùng bốn đi làm

Tết ở phường Bình Lợi Trung là Tết của khu dân cư Sài Gòn: hẻm vắng đi vì nhiều người về quê, nhưng nhà nào ở lại thì sửa soạn kỹ, bày mâm ngũ quả, chưng mai vàng, và đi chúc Tết hàng xóm sáng mùng một. Nhịp Tết ở đây bắt đầu từ giữa tháng Chạp, căng nhất vào mấy ngày trước giao thừa, rồi lặng hẳn trong ba ngày Tết.

Phường gom người từ nhiều vùng, nên Tết ở đây pha nhiều nếp: gia đình gốc Nam Bộ cúng mâm ngũ quả theo kiểu "cầu vừa đủ xài", gia đình gốc miền Trung, miền Bắc giữ nếp quê mình. Bài này đi theo trình tự từ tháng Chạp đến hết Tết, chỉ ra những việc người ở lâu thường làm, và những điều người mới nên biết để ăn Tết trong hẻm cho trọn.

Giữa tháng Chạp: hẻm bắt đầu dọn dẹp

Khoảng từ rằm tháng Chạp, hẻm Bình Lợi Trung đổi không khí. Nhà nào cũng lo dọn dẹp: lau bàn thờ, sơn lại cửa, thay rèm, dọn sân thượng. Tiếng chổi, tiếng nước, tiếng máy hút bụi thay cho nhịp thường ngày. Người cho thuê nhà, thuê phòng nhắc người thuê dọn phòng, đóng tiền sớm trước khi về quê.

Đây cũng là lúc những con đường lớn quanh phường đông hơn hẳn. Người mua sắm, người đi lấy đồ may, người chở cây kiểng, người đi gửi quà về quê, cộng với dòng xe tan tầm, làm các trục như Nơ Trang Long, Lê Quang Định, Phạm Văn Đồng kẹt vào chiều tối. Người ở lâu thường tranh thủ mua sắm vào buổi sáng ngày thường để tránh.

Nhiều khu phố có lệ tổng vệ sinh hẻm trước Tết: khơi cống, phát cỏ, sơn lại cột đèn, có nơi treo đèn lồng, cờ dọc hẻm. Việc này do tổ dân phố, khu phố vận động, ai có sức góp sức, có tiền góp tiền, tuỳ khu. Người mới tham gia một buổi dọn hẻm là cách làm quen nhanh nhất trong năm.

Hai mươi ba tháng Chạp: đưa ông Táo

Ngày hai mươi ba tháng Chạp âm lịch, nhiều gia đình trong phường cúng đưa ông Táo về trời theo tục lệ cổ truyền. Gia đình gốc miền Bắc thường có cá chép, gia đình gốc Nam Bộ nhiều nhà cúng đơn giản hơn với hoa quả, chè xôi, có nhà kèm bộ mũ áo giấy. Không có một chuẩn chung, mỗi nhà giữ nếp riêng.

Ở khu đô thị như Bình Lợi Trung, việc thả cá chép ra sông Sài Gòn hay các con rạch là chuyện nên cân nhắc. Bờ sông có đoạn dốc, trơn, nước chảy mạnh; túi ni lông, chậu nhựa bỏ lại sau khi thả làm bẩn bờ sông. Nhiều nơi đã vận động thả cá ở chỗ an toàn và mang rác về. Trẻ con đi theo người lớn ra bờ sông nên được giữ chặt tay.

Sau ngày ông Táo, nhịp Tết tăng tốc. Hàng bán đồ cúng, hoa, bánh mứt xuất hiện nhiều hơn ở chợ và các đoạn đường đông dân. Tiệm làm tóc kín khách. Những người làm nghề tự do, buôn bán nhỏ tranh thủ làm thêm mấy ngày cuối năm, vì đây là mùa đông khách nhất.

Mâm ngũ quả và bàn thờ ngày Tết theo kiểu Nam Bộ

Mâm ngũ quả "cầu vừa đủ xài". Nhiều gia đình gốc Nam Bộ chọn mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài theo lối chơi chữ "cầu vừa đủ xài", có nhà thêm sung cho đủ ý. Việc chọn quả là tục lệ, mang ý mong một năm đủ đầy, không có quy định bắt buộc.

Mai vàng và hoa chưng Tết. Chậu mai vàng trước cửa là hình ảnh quen của Tết phương Nam. Nhà trong hẻm chật thường chọn chậu nhỏ, hoặc chưng cúc, vạn thọ, hoa giấy. Đặt chậu hoa nhớ chừa lối đi chung, đừng chắn hẻm.

Món ăn ngày Tết. Thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt, dưa giá, củ kiệu, bánh tét là những món nhiều nhà Nam Bộ nấu dịp Tết. Gia đình gốc miền khác có bánh chưng, giò, nem, dưa hành. Hàng xóm biếu nhau nồi thịt kho, đòn bánh tét là chuyện thường gặp.

Bàn thờ gia tiên. Bàn thờ được lau dọn, thay hoa, thắp đèn từ chiều ba mươi. Cúng rước ông bà chiều ba mươi, cúng giao thừa, cúng mùng một, cúng tiễn ông bà ngày mùng ba hoặc mùng bốn, tuỳ nếp mỗi nhà.

An toàn khi thắp nhang, đèn. Nhà ống trong hẻm sát nhau, nhiều đồ dễ cháy dịp Tết. Đừng để nhang, nến cháy khi cả nhà đi ngủ hoặc đi chơi; đặt bát nhang, đèn cách xa rèm, hoa giấy, giấy tiền.

Đêm giao thừa và sáng mùng một trong hẻm

Đêm ba mươi ở Bình Lợi Trung có hai không khí. Ở nhà, các gia đình quây quần quanh mâm cơm tất niên, chờ giao thừa để cúng. Ngoài đường, một dòng người chạy xe ra các điểm bắn pháo hoa của thành phố, rồi sau nửa đêm lại đổ về. Trong hẻm, nhiều người ra đứng trước cửa chờ giao thừa, chúc nhau qua hàng rào.

Pháo nổ bị cấm theo quy định của pháp luật, vì vậy đêm giao thừa trong hẻm giờ chỉ có tiếng tivi, tiếng nói cười. Người mới nên biết điều này: đừng mua, đừng đốt pháo nổ, kể cả loại nhỏ, vì vừa vi phạm vừa nguy hiểm trong hẻm nhà sát nhau.

Sáng mùng một, hẻm yên ắng và sạch sẽ. Nhiều người kiêng quét nhà, kiêng cãi cọ, kiêng cho lửa. Người lớn mặc đồ đẹp đi chúc Tết họ hàng, đi lễ chùa, nhà thờ theo nếp gia đình. Trẻ con được lì xì, đi chúc Tết hàng xóm. Một số nhà giữ tục "xông đất", chọn người hợp tuổi ghé nhà đầu tiên; người mới chưa quen thì đừng tự ý ghé nhà hàng xóm quá sớm sáng mùng một, chờ tới trưa hoặc mùng hai cho tiện.

Người về quê và người ở lại: hai cái Tết trong cùng một hẻm

Một phần lớn cư dân Bình Lợi Trung là người từ các tỉnh vào học, vào làm, nên dịp Tết hẻm chia hai rõ rệt:

Người ở lại thường kể rằng Tết là lúc dễ thấy Bình Lợi Trung "nguyên bản" nhất: chỉ còn những gia đình ở lâu năm, những người già ngồi trước cửa, những đứa trẻ chơi ngoài hẻm không lo xe cộ. Với người mới ở lại ăn Tết lần đầu, ghé chúc Tết vài nhà hàng xóm là cách để cái Tết xa quê bớt trống.

Đi đâu trong mấy ngày Tết quanh phường

Bình Lợi Trung không phải nơi du lịch, nhưng từ đây đi chơi Tết khá thuận. Vài lựa chọn người trong phường hay chọn:

• Đi lễ đầu năm ở chùa, nhà thờ trong khu theo nếp gia đình; nhiều người ghé Lăng Ông Bà Chiểu ở phường Gia Định bên cạnh, một di tích quen thuộc của người Gia Định xưa.
• Dạo các con đường hoa, khu bắn pháo hoa của thành phố ở khu trung tâm; nên đi xe công nghệ hoặc gửi xe xa một chút vì gần khu trung tâm rất đông.
• Ra bờ sông Sài Gòn ở những đoạn có lối đi công cộng để hóng gió, chụp ảnh buổi chiều.
• Đi chúc Tết họ hàng ở các phường, các tỉnh lân cận; ngày mùng hai, mùng ba các cửa ngõ thành phố thường đông, nên đi sớm.
• Ở nhà nấu ăn, mời hàng xóm: lựa chọn của nhiều người ở trọ một mình hoặc gia đình nhỏ.

Mùng bốn, mùng năm, người về quê bắt đầu trở lại. Hẻm đông dần, quán ăn mở cửa lại, xe bánh mì đầu hẻm có mặt từ sáng sớm. Một năm mới của con hẻm bắt đầu đúng như mọi năm.

Lì xì, quà Tết và phép thăm hỏi hàng xóm

Ở khu phố Nam Bộ, lì xì đầu năm là lời chúc chứ không phải chuyện tiền nhiều hay ít. Người lớn trong hẻm lì xì cho trẻ con hàng xóm khi các em sang chúc Tết, phong bao đỏ, tờ tiền mới, kèm một câu chúc học giỏi, ngoan ngoãn. Người mới không cần chuẩn bị nhiều, chỉ cần có sẵn vài bao lì xì trong túi những ngày đầu năm để không lúng túng khi bọn trẻ trong xóm chạy sang khoanh tay chúc.

Quà Tết giữa hàng xóm thường giản dị: hộp mứt, giỏ trái cây, đòn bánh tét nhà gói, hũ củ kiệu tự làm. Nhiều gia đình lâu năm có lệ biếu quà nhà sát vách, nhà đối diện và tổ trưởng tổ dân phố, như lời cảm ơn một năm sống cạnh nhau. Người thuê nhà có thể biếu chủ nhà một phần quà nhỏ trước khi về quê, vừa là lời chúc, vừa là lời nhờ trông giúp phòng.

Khi đi chúc Tết, lời chúc ngắn, nói về sức khoẻ, bình an, làm ăn thuận lợi là đủ. Nên tránh hỏi những chuyện riêng dễ làm người khác khó xử như lương bổng, chuyện chồng con, chuyện thi cử của con cái nhà người ta. Ngồi chơi một lát, ăn miếng mứt, uống ly trà rồi xin phép về, để chủ nhà còn tiếp khách khác.

Với gia đình trong hẻm vừa có tang trong năm, nhiều nhà không đón Tết rình rang, không treo câu đối đỏ. Hàng xóm nên tế nhị: vẫn ghé thăm hỏi nhưng không chúc kiểu vui vẻ ồn ào, không lì xì trẻ con nhà đó theo cách thường lệ nếu gia đình không muốn. Hỏi nhỏ người quen trong xóm trước là cách tránh thất lễ.

Rằm tháng Giêng và những ngày đầu năm đi làm lại

Sau mùng bốn, mùng năm, nhịp hẻm Bình Lợi Trung trở lại dần. Nhiều cửa hàng mặt tiền trên Nơ Trang Long, Lê Quang Định, Phan Văn Trị chọn ngày đẹp để mở hàng, có nhà đốt nén nhang, cúng Ông Địa, Thần Tài, mời người quen tới mua món đầu tiên lấy may. Văn phòng, công ty quanh phường thường có buổi gặp mặt đầu năm, phát lì xì cho nhân viên.

Đường sá đông trở lại nhanh hơn người ta tưởng. Dòng xe từ các tỉnh trở về thành phố dồn vào mấy ngày cuối kỳ nghỉ, cửa ngõ phía Thủ Đức qua cầu Bình Lợi, Phạm Văn Đồng có lúc kẹt dài vào chiều tối. Người ở lại trong phường nên tránh đi xa vào đúng những buổi chiều đó nếu không cần thiết.

Rằm tháng Giêng là cái mốc khép lại mùa Tết với nhiều gia đình. Có nhà cúng rằm tại nhà, có nhà đi lễ chùa theo nếp, có người chỉ coi đó là dịp ăn bữa cơm đông đủ trước khi công việc cuốn đi. Sau rằm, hàng quán, chợ, tiệm sửa xe, tiệm giặt đều chạy đủ nhịp, sinh viên trở lại phòng trọ, và cái Tết trong hẻm chính thức qua. Người mới ăn Tết lần đầu ở đây thường nhận ra: chính mấy tuần trước và sau Tết là lúc dễ quen hàng xóm nhất trong năm.

Câu hỏi thường gặp

Người ở trọ một mình ăn Tết ở Bình Lợi Trung có buồn không?

Mấy ngày đầu năm hẻm vắng và nhiều quán nghỉ nên dễ thấy trống. Nên chuẩn bị đồ ăn trước, hẹn bạn bè cũng ở lại thành phố, ghé chúc Tết chủ nhà và vài nhà hàng xóm. Nhiều khu phố cũng có hoạt động thăm hỏi người neo đơn, người lao động ở lại; hỏi tổ dân phố để biết.

Ngày Tết trong hẻm có được treo đèn, treo cờ trước nhà không?

Treo đèn lồng, cờ trước nhà dịp Tết là điều phổ biến và được khuyến khích. Chỉ cần treo gọn, không chắn lối đi, không câu điện trang trí ẩu dễ chập cháy. Một số khu phố vận động treo đồng loạt; tổ dân phố sẽ thông báo nếu có.

Nhà vắng dịp Tết nên dặn hàng xóm những gì?

Báo ngày đi, ngày về, để lại số liên lạc, nhờ để ý cửa và đèn. Nếu có thể, nhờ lấy giúp thư, hàng hoá giao tới. Trước khi đi nên ngắt cầu dao các thiết bị không cần thiết, khoá van gas, khoá cửa kỹ. Khi về nhớ cảm ơn và có quà nhỏ cho người trông giúp.

Mâm ngũ quả có bắt buộc phải đủ năm loại quả không?

Không bắt buộc. Năm loại quả mang ý nghĩa tượng trưng, mỗi vùng chọn khác nhau, nhiều nhà bày nhiều hơn hoặc ít hơn tuỳ điều kiện. Quan trọng là quả tươi, bày gọn, giữ được trong mấy ngày Tết. Gia đình mới lập có thể hỏi người lớn trong họ để giữ nếp của nhà mình.

Các dịch vụ thiết yếu quanh phường có mở cửa trong Tết không?

Cơ sở y tế cấp cứu vẫn trực. Một số cửa hàng tiện lợi, siêu thị mở cửa với giờ thay đổi. Chợ và hàng quán nhỏ thường nghỉ vài ngày đầu năm rồi mở lại dần. Nên mua sẵn thuốc thường dùng và nhu yếu phẩm trước hai mươi tám, hai mươi chín tháng Chạp.

Sáng mùng một có nên sang nhà hàng xóm chúc Tết không?

Một số gia đình giữ tục xông đất, muốn người hợp tuổi tới nhà đầu tiên, nên người chưa thân thường chờ đến trưa mùng một hoặc ngày mùng hai mới ghé. Nếu được hàng xóm mời qua sớm thì cứ nhận lời. Lời chúc ngắn gọn, vui vẻ là đủ, không cần quà lớn.